Tutqich-22. Jozef Xeller
Kafolat
6 oy
• Muallif: Xeller Jozef
• Tarjimon: Kistyakovskiy Andrey Andreyevich
• Nashriyot: AST
• Tahririyat: Neoclassic
• Turkum: Eksklyuziv klassika
• Muqova: Yumshoq | Qog‘oz: gazeta qog‘ozi 76/45
• Sahifalar: 736
• Kengligi (mm): 116 | Balandligi (mm): 180 | Vazni (kg): 0.36
• ISBN: 978-5-17-091779-2
*Ushbu premium segmentdagi nashr Rossiyadan olib kelingan, bosma san’atning eng qat’iy standartlariga muvofiq tayyorlangan va o‘ziga xos, yuqori sifati bilan ajralib turadi.
Tavsif
«Ofitserlar gospitalda unter-ofitserlar va askarlardan alohida saqlanar, ertalablari esa ularning xatlari ko‘zdan kechirilardi. Bu zerikarli ish edi, chunki Amerika armiyasi askarlari, Yossarian afsus bilan amin bo‘lganidek, ofitserlardan deyarli kam bo‘lmagan darajada zerikarli hayot kechirishardi. Ko‘ngil yozish uchun u senzura o‘yinlarini o‘ylab topa boshladi. Ta’riflarga o‘lim, deb qaror qildi u bir kuni — va tekshirayotgan xatlaridan barcha sifatlar va barcha ravishlarni o‘chirib tashlashga kirishdi. Ertasi kuni ko‘makchilarga urush e’lon qildi. Keyin esa uni yuksak ilhom chulg‘adi va u xatlarda faqat ko‘makchilarni qoldirishga qaror qildi»...
Amerikalik yozuvchi Jozef Xellerning urushga qarshi satirik romani «Tutqich-22» urushdagi hayotni aks ettiruvchi tragikomik absurdga to‘la. Amerikalik uchuvchilar Tirren dengizidagi orolda joylashtirilgan, va ularning butun xizmati kulgili bilan dahshatlisi almashinib turadigan cheksiz farsdan iborat. Bosh qahramon kapitan Yossarian mukofot olishdan qochadi va chodirda yashaydi, u yerdan halok bo‘lgan uchuvchining buyumlarini tashlab yubora olmaydi, chunki u polkka yozilishga ulgurmagan edi. Mutlaqo tirik doktor Deyneka hujjatlarga ko‘ra o‘lik. Amerikalik aviatorlar frontning narigi tomonidagi nemislar bilan savdo qilishadi...
Roman shu qadar mashhur bo‘ldiki, «tutqich-22» iborasi ingliz tilida mustahkam o‘rnashib qoldi. U o‘z-o‘ziga va sog‘lom mantiqqa zid bo‘lgan har qanday byurokratik qoidani anglatadigan bo‘ldi.
Annotatsiya
Birinchi nashrdan beri yarim asr o‘tdi, ammo «Tutqich-22» hanuz Amerika adabiyotining tamal toshi va barcha zamonlarning eng mashhur kitoblaridan biri bo‘lib qolmoqda. «Time», «Newsweek», «Modern Library», «London Observer» uni «eng yaxshi romanlar» ro‘yxatlariga kiritgan, «BBC talqiniga ko‘ra 200 eng yaxshi kitob» ro‘yxatida esa u 11-o‘rinni egallaydi.
AQSh Harbiy-havo kuchlari uchuvchilarining Ikkinchi jahon urushi davridagi xizmati haqidagi bu original hikoya bema’ni vaziyatlar, undan ham bema’ni kulgili dialoglar, telba qahramonlar va qog‘ozda go‘yo mavjud bo‘lmagan, ammo bundan kam ta’sirli bo‘lmagan qonundagi «tutqich-22» deb ataluvchi qandaydir tuzatish bilan bog‘liq absurd byurokratik to‘qnashuvlarga to‘la; unda «jangovar topshiriqdan bo‘yin tovlashni istagan har qanday kishi normaldir va, demak, saf xizmatiga yaroqlidir» deb aytiladi…
Bu asarni shunchaki urushga qarshi roman deb atash qiyin. Bu bizning kundalik hayotimiz, turmush tarzimiz va «sivilizatsiyalashgan» jamiyat tamoyillari haqidagi chuqur, har tomonlama satiradir.
Mundarija
– Tutqich-22, roman
Tarjima: Andrey Kistyakovskiy
Ekranlashtirishlar (adaptatsiyalar)
2019 - «Ulovka-22» (mini-serial) rej. Jorj Kluni, Grant Heslov, Ellen Kyoras.
Qiziqarli faktlar
- Roman matnida Yossarian ossuriyalik deb ataladi. Davom roman «Yopilish vaqti»da Yossarian do‘stlariga o‘zining arman ekanini va hazil tariqasida o‘zini ossuriyalik deb ataganini aytadi.
- «Tutqich-22» birikmasi AQShda turdosh nomga aylangan va absurd, chiqib bo‘lmaydigan vaziyatni anglatadi.
- «Tutqich-22» romani «BBC talqiniga ko‘ra 200 eng yaxshi kitob» ro‘yxatida o‘n birinchi o‘rinni egallaydi.
- «Tutqich-22» romani «Modern Library’ning 100 eng yaxshi romani» ro‘yxatida yettinchi o‘rinni egallaydi.
- «Tutqich-22» romani Amerikaning Metallica guruhi vokalisti Jeyms Hetfildni «The Shortest Straw» qo‘shig‘ini yaratishga ilhomlantirgan.
Romanning ishchi nomi «Catch-18» bo‘lgan.
Iqtiboslar
- «Boylikka chanqoqlik qanchalik kuchli bo‘lmasin, boqiylik istagi qanchalik buyuk bo‘lmasin, hech kim o‘z farovonligini birovning ko‘z yoshlari ustiga qura olmaydi.»
- «Ideallar har doim go‘zal, odamlar esa — har doim ham emas.»
- «— Hammasi bundan ancha yomon bo‘lishi mumkin edi! — dedi u jo‘shqinlik bilan. — Va ming marta yaxshiroq ham! — qizg‘in e’tiroz bildirdi u.»
Muallif haqida:
Xeller Jozef
Amerika klassigi, unga grotesk-satirik «Tutqich-22» romani jahon shuhratini keltirgan. Jozef Xeller 1923-yilda Nyu-Yorkda tug‘ilgan va 1999-yilda vafot etgan.
Xeller «Tutqich-22»ni 1961-yilda nashr etgan. Kitob Ikkinchi jahon urushi janglarida qatnashgan amerikalik uchuvchilar tarixi orqali urushning absurdligi va telbaligini tasvirlagan. Muallif ilhomni frontda Harbiy-havo kuchlari tarkibida xizmat qilgan o‘z tajribasidan olgan.
«Tutqich-22»dan tashqari, Xeller «Tasavvur qil bir manzarani», «Xudo ko‘radi» va «Nimadir sodir bo‘ldi» romanlarini nashr etgan. Uning asarlari qora yumor, satira va inson psixologiyasining chuqur tahlili bilan ajralib turadi.
Nashr haqidagi kitobxonlar taqrizlari (ochiq manbalardan olingan):
- «Kitobni o‘qib bo‘lgach, darhol uni qayta o‘qigim keladigan holat kam uchraydi. Ayniqsa, uning kam tanilganidan hayronman... Taassurotlar faqat yaxshi va ijobiy Haqiqiy san’at asari. Men kitoblarni tez-tez tavsiya qilaman, lekin ishoning — bu arzigulik material. Hikoya pazl kabi yig‘iladi, oson o‘qiladi va zeriktirmaydi. “Pazl”ning o‘zi esa boblarni o‘qishga va qayta o‘qishga undaydi, balki qandaydir detallar yo‘qolgandir. Tavsiya qilaman!»
- «Kitob ajoyib. Bir nafasda o‘qildi. Har bir qahramon juda zo‘r tasvirlangan va ochib berilgan. Kitobdagi yumor butunlay bema’ni vaziyatlardan iborat, ammo agar siz armiyaga aloqador bo‘lgan bo‘lsangiz, aslida bunday holatlar rostdan ham yuz berishi mumkin. Kitob nihoyatda kuchli g‘oya bilan to‘ldirilgan, unda muallif bizga hayot uchun har qanday sharoitda kurashish kerakligini aytadi.»
- «Ajoyib kitob, aniq, keskin va yumor bilan yozilgan. Unchalik ko‘p kitoblar o‘zidan keyin bunday yoqimli taassurot qoldirmaydi. Yakun qismi biroz shoshma-shosharlik bilan yozilgandek tuyuldi, go‘yo muallif cho‘zilib ketgan hikoyani tezroq tugatmoqchi bo‘lgandek. Shunga qaramay, bu urush ichidagi atrofdagi dunyoga mutlaqo boshqa rakursdan qarash imkonini beradigan zo‘r kitob.»
- «Boshida juda kulgili, oxirida esa juda qayg‘uli kitob. Yumori juda o‘ziga xos, ammo barcha voqealar armiya hayotiga juda o‘xshaydi.»
- «AQSh Harbiy-havo kuchlari uchuvchilari haqida satirik roman, qiziqarli kitob, ko‘p kulgili vaziyatlar bor, lekin og‘ir lahzalar ham juda ko‘p. Ba’zan kitobdagi bu bema’nilikdan, bunga polk rahbarlari sababchi bo‘lganidan, kulgili emas, aksincha yomon bo‘lib ketardi. Umuman olganda, o‘qishni tavsiya qilaman)»
- «Bu asarni sotib oldim, chunki ommaviy madaniyatda u haqida tez-tez eslatmalarni uchratardim va unda nima borligi meni qiziqtirib qo‘ygandi. Sotib olib, biror marta ham afsuslanmadim. Muallif harbiy voqelik va urushning o‘zidagi absurd va bema’nilikni yorqin ko‘rsatadi, yumor va qayg‘u bilan, birin-ketin almashinib boradigan qisqa sahnalar orqali biz qahramonlar bilan birga shuni anglaymizki, bularning bari biz uchun emas, urush kim uchundir boshqa birov uchun. Ajoyib satirik-tragik hikoya. Qat’iy tavsiya qilaman»
- «So‘nggi bir necha yil ichida o‘qigan kitoblarim orasidagi eng g‘alati kitoblardan biri! Kitobning birinchi yarmini juda uzoq o‘qidim — mazmuniga kirib bordim. Ikkinchi yarmi esa chaqmoqdek o‘tib ketdi. Harbiy mavzudagi bir emas, bir nechta roman o‘qilganda, ongda asarga nisbatan muayyan obraz va kutishlar shakllanadi. “Popravka-22” bu andazalarni ilk satrlardanoq parchalashni boshlaydi! Jozef Xeller urushning butun bema’niligini, harbiy tuzilma singib ketgan byurokratiyani, oddiy askarlarning hayoti bilan hisoblashmaydigan va yana bitta nishoncha hamda yulduzcha uchun yuzlab-minglab odamlarni qirg‘inga tashlaydigan xizmatparastlarni ayovsiz ochib tashlaydi. “Popravka-22” — urush haqidagi eng halol kitob, uni har bir sog‘lom fikrlaydigan inson o‘qishi kerak.»
- «Jozef Xeller bir-biriga mos kelmaydigan narsalarni, ya’ni urushga qarshi g‘oyalar va satirani birlashtira oldi. Boshqa urushga qarshi kitoblarga qarang: “G‘arbiy frontda o‘zgarish yo‘q”, “Qahramonning o‘limi”, “La’natlanganlar va o‘ldirilganlar” va hokazo — ularning barchasi juda qorong‘i va shafqatsiz, buni “Popravka-22” haqida aytib bo‘lmaydi. Voqealar joyi loyli okop emas, balki quyoshli Italiyadagi AQSh Harbiy-havo kuchlari aviabazasi bo‘lib, uni bemalol telbalar uyi deb atash mumkin. Asosida uchuvchilar va boshliqlar o‘rtasidagi munosabatlar yotadi: birlari uyga qaytishni xohlaydi, boshqalari esa yuqori unvonlar va mukofotlarni. Bosh qahramon — Yossarian bor kuchi bilan jangovar parvozlardan “qochib qolish”ga urinadi va shu bilan birga urush qahramoniga aylanadi. Kitobdagi yumor biroz qo‘pol va ba’zilarga yoqmasligi mumkin. Ammo shunga qaramay, kitob albatta o‘qishga arziydi.»
- «Maktabda o‘tilishi kerak bo‘lgan kitob. Urushga va uning sharoitida inson hayotining qadriga nisbatan dono, halol nigoh. Tirik, garchi mutlaqo telbanamo qahramonlar, halol va rostgo‘y harbiy kundalik hayot hamda tish g‘ijirlatadigan darajada adolatsiz va g‘ayriinsoniy tizimning hayratlanarli uyg‘unligi. Ahmoqligi uchun siz nafratlanadigan generallar va oddiy, insoniy Yashash istagi uchun siz sevib qoladigan askarlar. Ba’zi joylari kulgili va ayyorona, ammo butunlay olganda mutlaqo daholarcha va barchamiz uchun juda zarur asar.»
- «Hayratlanarli kitob! Har xil “o‘qilishi kerak bo‘lganlar ro‘yxati”ni yomon ko‘rsam ham, buni istalgan shunday ro‘yxatga kiritgan bo‘lardim. Kitob og‘ir o‘qiladi, ha. Va ba’zan o‘qish davomida hatto bularning hammasi bema’nilik, tasvirlangan narsalar hayotda bo‘lishi mumkin emas degan fikr ham keladi, biroq hikoya va qahramonlarni kuzatishda davom etgan sari, muallif tasvirlayotgan narsalarning qanchalik ko‘pi bizning harbiy bo‘lmagan hayotimizga ham taalluqli ekanini yanada ko‘proq tushunasiz: rahbariyatning absurd ko‘rsatmalari, inson hayoti va azob-uqubatlariga tupurib qarash, istalgan bo‘g‘indagi boshliqlarda sog‘lom fikrning yo‘qligi va hokazo. Kitob tizim haqida va undan chiqishga urinish nimalarga tushishi haqida.»
- «Har bir o‘qilgan sahifa bilan (bu yerda ular anchagina!) asar tobora ko‘proq yoqa boshladi. Oxiriga yaqin esa u iloji boricha uzoqroq tugamasligini xohlardim. Men o‘qigan eng yaxshi kitoblardan biri.»
- «Nihoyatda achchiq, chinakamiga qalb tubigacha kemirib kiradigan kitob. Armiya va umuman urushga munosabatingizdan qat’i nazar, albatta o‘qilishi kerak. Kitob faqat bu haqda emas, hatto asosan ham bu haqda emas. Inson har doim inson bo‘lib qolishi kerak. Ammo atrofdagi odamlarning o‘zi ulardan nima kerakligini tushunmayotgan bir paytda buni qilish shunchalik osonmi? Agar byurokratiya insonning ichidagi odamni butunlay o‘ldirsa-chi? Agar ularning o‘zi kir, shahvat va hokimiyat dunyosida adashib qolgan bo‘lsa-chi? Boshlanishi juda chalkash tuyulishi mumkin, ammo bu sizni chalg‘itmasligi kerak. Muallif uslubiga ko‘nikkaningiz zahoti uning o‘tkir satirasidan chin dildan kula boshlaysiz. Haqiqiy xazinani topish uchun dastlabki sahifalardan albatta o‘tib chiqing. Bu haqiqatan ham katta harf bilan yoziladigan klassika.»
- «Jozef Xellerning “Popravka-22” romani — sof absurd adabiyoti, ochig‘ini aytsam, noadekvat qahramonlar va fantasmagorik voqealar sabab sodir bo‘layotganlarni kuzatish qiyin bo‘ladigan asarlarni unchalik yoqtirmayman, ammo bu yerda o‘qish ancha qiziqarli bo‘ldi. Qahramonlar tushib qoladigan vaziyatlarning bema’niligi kuldirishi mumkin edi, agar Xeller tasvirlayotgan narsalar, afsuski, yetarlicha darajada real ekanini va bugungi kungacha ham shundayligicha qolayotganini anglash bo‘lmaganida.»
- «Urushning dahshatli go‘shtqiymalagichiga tushib qolgan, navbatdagi jangovar operatsiya paytida alohida bir insonning hayoti to‘satdan uzilib qolishi mumkin bo‘lgan odamlar haqidagi hikoyani va armiya tizimi, uning byurokratik unsurlari hamda oddiy askarlarning kundalik turmushiga oid o‘tkir satirani badiiy asarda uyg‘unlashtirish mumkinmi? Ma’lum bo‘lishicha, mumkin, va Xeller bu romanda buni mahorat bilan amalga oshirgan. Roman Ikkinchi jahon urushi davridagi Amerika armiyasi uchuvchilari haqida hikoya qiladi, ular deyarli o‘z joniga qasd qilishga teng bo‘lgan topshiriqlarga uchishga majbur bo‘ladilar, maqsad esa doimiy ravishda oshib borayotgan jangovar parvozlar me’yorini bajarishdir. Har kim me’yorni bajarib, nihoyat uyga qaytishni istaydi, ammo ishlar unchalik emas... Byurokratik tizim oliy rahbariyat timsolida bu odamlarni o‘z zanjirlarida ushlab turadi va ularni o‘lim changalidan chiqib ketishiga yo‘l qo‘ymaydi. Bosh qahramon, Yossarian — juda xarizmatik yigit bo‘lib, tizimga qarshi astoydil boradi. Ushbu asardagi hazilning katta qismi aynan unga bog‘langan. Badiiy adabiyotda meni u kabi hayratda qoldirgan qahramonlarni anchadan beri uchratmagan edim. Kitobdagi hazil ba’zi joylarda biroz qo‘pol tuyulishi mumkin, shu sababli kitob nozik inglizcha hazilni yoqtiruvchilarga aniq mos kelmaydi. Uning katta qismi ochiqchasiga «soldafoncha» xarakterga ega. Shuning uchun shuni yodda tutingki, u ancha o‘ziga xos. Umuman olganda, «Popravka-22» — agar sizni harbiy mavzu qiziqtirsa, vaqtingizni sarflashga arziydigan asar. Mening nazarimda, bu urushga o‘tkir satira prizmasi orqali qaraydigan urush haqidagi eng noodatiy romandir.»
Kitob haqida qisqacha:
Muallif: Xeller Jozef
Tarjimon: Kistyakovskiy Andrey Andreyevich
Nashriyot: AST
Tahririyat: Neoclassic
Turkum: Eksklyuziv klassika
Muqova: Yumshoq | Qog‘oz: gazeta qog‘ozi 76/45
Sahifalar: 736
Kengligi (mm): 116 | Balandligi (mm): 180 | Vazni (kg): 0.36
ISBN: 978-5-17-091779-2
2-noyabr
Olganda qoldirish mumkin
Sotuvchi
