Mutlaq bo'shliq. To'plam. Stanislav Lem

• Muallif: Lem Stanislav

• Tarjimon: Dushenko K., Kulagina-Yarseva V. S., Vaysbrot Ye. P.

• Nashriyot: AST, 2023

• Seriya: Eksklyuzivnaya klassika

• Sahifalar: 288 (Ofset)

• ISBN: 978-5-17-115633-6

*Ushbu premium segment nashri Rossiyadan olib kelingan, matbaa san'atining eng qat'iy standartlariga muvofiq tayyorlangan va o'zgacha, yuqori sifati bilan ajralib turadi.

Tavsif

Stanislav Lemning yozuvchi, faylasuf va adabiyotshunos sifatidagi iste'dodi teng namoyon bo'lgan eng o'tkir zehnli, nozik va kinoyali asarlaridan biri. Hech qachon mavjud bo'lmagan mualliflar: nosirlar, olimlar va faylasuflarning xayoliy asarlariga yozilgan benuqson taqrizlar to'plami. Lem ongli ravishda shunday g'ayrioddiy shaklni tanlaganki, bu unga ushbu kichik kitobga adabiy yo'nalishlar va janrlar, falsafiy konsepsiyalar va ilmiy g'oyalarning chinakam ensiklopediyasini sig'dirish imkonini bergan.

To'plam ichida nimalar bor

«Mutlaq bo'shliq» — kirish matni bo'lib, unda Lem kitobning g'ayrioddiy g'oyasini tushuntiradi: romanlarning o'zini emas, balki xayoliy asarlarga taqrizlar yozish. Bu tanqid fantastikaning mustaqil shakliga aylanadigan adabiy o'yindir.

«Robinzonadalar» — odamning kimsasiz oroldagi hikoyasini kinoya bilan qayta talqin qilish. Lem omon qolish haqidagi klassik syujetni yolg'izlik, xayol va insonning o'z atrofida butun bir dunyoni yaratishga bo'lgan ehtiyoji haqidagi mulohazaga aylantiradi.

«Gigamesh» — ulkan modernistik asarlar va labirint-matnlarga adabiy parodiya. Bu yerda Lem shakl, til va kitobning o'zi haqidagi g'oya bilan o'ynaydi, go'yoki uni oddiy usulda qayta aytib berishning iloji yo'q.

«Sekssilkinish» — ilmiy kashfiyot odatiy insoniy munosabatlarni, turmush va madaniyatni tubdan o'zgartiradigan kelajak jamiyati haqidagi satirik matn. Bu yerda maishiy syujet emas, balki Lemning sivilizatsiya har qanday larzaga qanday moslashishi haqidagi kinoyasi muhim.

«Gruppenfyurer Lui XVI» — o'zga afsonalar va eski siyosiy xayollarga ko'ra sun'iy dunyo qurishga urinish haqidagi qorong'u tarixiy-fantastik satira. Matn mafkuraviy niqoblarni, hokimiyatni va haqiqatdan qochishni masxara qiladi.

«Hech nima, yoki Ketma-ketlik» — go'yoki bo'shliq, ishoralar va ketma-ketliklardan iborat kitob haqidagi eksperimental asar. Lem ma'no doimo o'quvchidan qochib ketadigan haddan tashqari murakkab adabiyotni parodiya qiladi.

«Perikalipsis» — matnlar, sharhlar va talqinlar bilan haddan tashqari to'yingan madaniyat haqidagi grotesk mulohaza. Lem insonga tirik fikrni cheksiz shovqindan ajratish qiyin bo'lgan dunyoni ko'rsatadi.

«Idiot» — aql, me'yor va insoniy tushunish chegaralari haqidagi qattiqqo'l intellektual miniatyura. Taqrizning tashqi quruqligi ortida tashvishli savol yashiringan: biz aynan nimani aql, shaxs va to'laqonli hayot deb ataymiz?

«Do Yourself a Book» — o'quvchi go'yoki o'zi yig'ishi kerak bo'lgan kitob-konstruktor g'oyasi bilan o'yin. Lem eksperimental adabiyot va o'qishni usullarning mexanik kombinatsiyasiga aylantirish istagi ustidan kinoya qiladi.

«Itakalik Odissey» — sayohat, izlanish va qaytish mavzusidagi variatsiya. Odatdagi sarguzasht syujeti o'rniga Lem afsona, xotira va qahramon obrazi bilan intellektual o'yin taklif qiladi.

«Sen» — o'quvchiga nihoyatda qaratilganlik haqidagi matn. Lem hikoya qilish shakli bilan tajriba o'tkazadi, bunda «sen» so'zining o'zi insonni xayoliy kitob ichiga tortish usuliga aylanadi.

«Borliq korporatsiyasi» — biznes loyihasi sifatida taqdim etilgan fantastik g'oya: mavjudlik, shaxs va taqdir deyarli tijoriy modellashtirish predmetiga aylanadi. Matn byurokratiya, biznes va texnokratik tafakkur haqidagi satira kabi yangraydi.

«Madaniyat xato sifatida» — madaniyat taraqqiyot cho'qqisi emas, balki insoniy cheklanganlikning yon ta'siri bo'lishi mumkinligi haqidagi falsafiy provokatsiya. Lem taraqqiyot, san'at va sivilizatsiya haqidagi odatiy tasavvurlar bilan bahslashadi.

«Hayotning imkonsizligi haqida; Bashorat qilishning imkonsizligi haqida» — to'plamning eng falsafiy matnlaridan biri. Tasodiflar zanjiri orqali Lem har bir inson hayoti naqadar aql bovar qilmas ekanligini va hatto qonuniyatli tuyulgan narsani ham bashorat qilish qanchalik qiyinligini ko'rsatadi.

«Xizmat qilmayman» — sun'iy yaratilgan aqlli mavjudotlar, iroda erkinligi va yaratuvchining o'zi yaratganlar oldidagi mas'uliyati haqidagi mulohaza. Bu fan va etika chegaralari haqidagi to'plamning eng kuchli matnlaridan biridir.

«Yangi Kosmogoniya» — Koinotning tuzilishi haqidagi keng ko'lamli fantastik-falsafiy gipoteza. Lem kosmologiyani intellektual o'yinga aylantiradi, bunda tabiat qonunlari abadiy berilganlik emas, balki o'ta aqlli kuchlarning harakatlari natijasi bo'lib chiqishi mumkin.

Mundarija

– Mutlaq bo'shliq, esse

Tarjimon: K. Dushenko

3-9-betlar

– Robinzonadalar, hikoya

Tarjimon: V. Kulagina-Yarseva

10-32-betlar

– Gigamesh, hikoya

Tarjimon: K. Dushenko

33-49-betlar

– Sekssilkinish, hikoya

Tarjimon: K. Dushenko

50-58-betlar

– Gruppenfyurer Lui XVI, hikoya

Tarjimon: Ye. Vaysbrot

59-80-betlar

– Hech nima, yoki Ketma-ketlik, hikoya

Tarjimon: V. Kulagina-Yarseva

81-94-betlar

– Perikalipsis, hikoya

Tarjimon: K. Dushenko

95-102-betlar

– Idiot, hikoya

Tarjimon: K. Dushenko

103-114-betlar

– Do yourself a book, hikoya

Tarjimon: L. Anastasina

115-122-betlar

– Itakalik Odissey, hikoya

Tarjimon: K. Dushenko

123-135-betlar

– Sen, hikoya

Tarjimon: V. Kulagina-Yarseva

136-142-betlar

– «Borliq» korporatsiyasi, esse

Tarjimon: K. Dushenko

143-154-betlar

– Madaniyat xato sifatida, hikoya

Tarjimon: L. Veksler

155-173-betlar

– Hayotning imkonsizligi haqida; Bashorat qilishning imkonsizligi haqida, esse

Tarjimon: Konstantin Dushenko

174-204-betlar

– Xizmat qilmayman, hikoya

Tarjimon: K. Dushenko

205-242-betlar

– Yangi Kosmogoniya, hikoya

Tarjimon: L. Veksler

243-bet

Iqtiboslar

- «Kitob yordamida o'quvchining boshidagi barcha mebellarni qayta joylashtirish mumkin, agar o'qish boshlanishidan oldin unda hech bo'lmaganda qandaydir mebel bo'lsa.»

- «Agar biz dahshatli tushlarni jannat manzaralari kabi qilib ko'rsatishni bilmaganimizda, mavjud bo'la olmas edik.»

- «Har qanday inson — lotereyadagi bosh yutuq kabi narsa, va bundan tashqari, teragigamegamultisantimillion chiptadan faqat bittasi yutadigan lotereyada.»

Kitobxonlarning nashr haqidagi taqrizlari (ochiq manbalardan olingan):

- «Lem, odatdagidek, falsafa qiladi. Turli qiziqarli masalalarni ko'rib chiqadi. Bu safar mulohaza yuritishga, shubhasiz, Silentium Universi, koinotning sukunati turtki bo'lgan. Muallif qandaydir Noma'lum ezgu maqsad bilan fizika va hatto matematika qonunlarini asta-sekin sozlab boruvchi qadimiy rivojlangan mavjudotlar — O'yinchilar mavjudligi haqidagi gipotezani ilgari suradi. Ular sozlab bo'lmaguncha esa, koinotning 'chala' qismlari o'rtasida muloqot qilish qiyin. Va, ehtimol, ma'nosiz yoki hatto xavflidir. Shuning uchun ular sukut saqlamoqda.»

- «Zukkolik bilan, aniq va o'z vaqtida — 1971-yilda nashr etilgan ajoyib fantast yozuvchining asarini aynan shunday ta'riflash mumkin. Kimdir bu to'plamda faqat mavjud bo'lmagan kitoblarga taqrizlarni, kimdir zerikarli postmodernistik mulohazalarni ko'radi. Men uchun esa muqova ostida nashr etilganidan yarim asr o'tib ham yangiligicha qolgan zamonaviy dunyoga yangicha qarash ochildi.»

- «Matnlarni o'qish yoqimli: ular odatiy ilmiy-ommabop uslubdan biroz murakkabroq, murakkabligi jihatidan darslik yoki dissertatsiyalardan ko'ra ko'proq bitiruv ishlariga o'xshaydi. Ya'ni, ozmi-ko'pmi izlanuvchan inson uchun — ayni muddao.»

- «Fantastika olami gurusidan... kitob taqrizlarining nostandart to'plami. Lemning o'zi o'ylab topgan kitoblarga! Shu tarzda u o'zining cheksiz fantaziyasiga va falsafa qilishga, ta'bir joiz bo'lsa, butun dunyoni mayda bo'laklarga ajratib tashlashga bo'lgan muhabbatiga yo'l ochib berdi. Muallif bu bo'laklar bilan shunday ustalik bilan jonglyorlik qiladiki, yozuvchining ajoyib fikrlash tarziga lol qolasan.»

- «O'qishni boshlaganimda, Lem bunaqa narsa yozganiga hayron bo'ldim. Kitobni syujetini chuqur o'rganmay tanlagandim. Lem bo'lsa — demak fantastika. Lekin unday emas ekan. Bir nechta maqola meni ayniqsa hayratga soldi. Robinzonadalar. Bu yangi robinzon haqidagi roman, u kimsasiz orolga tushib qoladi va u yerda aqldan ozmaslik uchun, aqldan ozadi, o'z xayolida oroldagi hayotining tobora yangi personajlarini yaratadi.»

- «Agar odatiy Lemni o'qishdan va zavqlanishdan umidvor bo'lsangiz, sizni ogohlantirishga jur'at etaman – bu to'plam klassik Lem emas. Unda polyak ilmiy fantastika klassigining fantastik romanlari yo'q. Shaklan bu taqrizlar to'plami, biroq kichik bir izoh bilan, bular mavjud bo'lmagan mualliflarning mavjud bo'lmagan kitoblariga taqrizlar. Bu chinakamiga dahiyona ixtiro.»

- «Bu sira oddiy kitob emas. Bu yutib yuborish yoki metroda o'qish mumkin bo'lgan kitob emas. Bu kitob o'zlikka sho'ng'ishni talab qiladi, va hatto uzoq mantiqiy zanjirlar orqali 'Mutlaq bo'shliq' mavjud emas degan xulosaga kelish mumkin bo'lsa-da. Unga sho'ng'ish, atrofdagi halaqit beruvchi barcha narsani chetga surish, voqelikni to'xtatish va Lemcha g'ayriodatiy olamga sho'ng'ish kerak.»

- «Bu qandaydir postmodern, ehtimol, faqat bilimdonga tushunarli. Qachonki siz juda ko'p kitoblar, kitoblarga taqrizlar va kitoblarga bag'ishlangan ilmiy ishlarni o'qib bo'lgach, ehtimol, maza qilib, zavqlanib, tafsilotlarga chuqur kirib borib, cheksiz ko'p ishoralar, metaforalar; ikkinchi qatlamning ikkinchi qatlamining ikkinchi qatlamini topish mumkin.»

- «Oxir-oqibat, bu eng oson o'qiladigan narsa emas, biroz diqqat jamlashni talab qiladi, ammo g'ayrioddiy g'oyalar va shakl, shuningdek, beqiyos kinoya bilan buning o'rnini to'ldiradi.»

Kitob haqida qisqacha:

Muallif: Lem Stanislav

Tarjimon: Dushenko K., Kulagina-Yarseva V. S., Vaysbrot Ye. P.

Nashriyot: AST, 2023

Seriya: Eksklyuzivnaya klassika

Sahifalar: 288 (Ofset)

ISBN: 978-5-17-115633-6