• Muallif: Remarque Erich Maria
• Tarjimon: Fedorova Nina Nikolaevna
• Nashriyot: AST
• Tahririyat: Neoclassic
• Seriya: Eksklyuziv klassika
• Muharrir: Yumshoq | Qogʻoz tipografik puflama 76/55
• Sahifalar: 448
• Ogʻirlik: Kenglik (mm): 115 | Balandlik (mm): 180 | Ogʻirlik (kg): 0.271
• ISBN: 978-5-17-111191-5
Tavsif
Olmon yozuvchisi Erich Mariya Remark Gitler hokimiyatga kelishidan oldin Germaniyadan ketgan edi. 1945-yil boshlarida AQShda u Ikkinchi jahon urushi haqida yangi kitob yozishni boshladi. Syujetning ishonchliligi uchun u uyiga qaytishga qaror qildi…
Muallif “Vaqti yashash va vaqti o'lmoq” falsafiy-psixologik romanini deyarli o‘n yil davomida yozgan. 1954-yilda u nashr etilgan. Uch yil o‘tgach, olmon rejissori Duglas Sirk “Vaqti sevish va vaqti o'lmoq” dramasini chiqardi, unda Jon Gevin va Lizelotte Pulver rollarni ijro etishdi. …1945-yil bahori. Olmon armiyasining chekinishi. Ernst Greber rotasi to‘rt nafar rus partizanini otib tashlashga tayyorlanmoqda. Qari chol, ayol va ikki yigit o‘zlari qazgan qabrlar oldida turishadi. Greber esa yonidan o‘q uzishni o‘ylab topadi…
Bu Remarkning eng yaxshi kitobi – sentimentalizmga berilmagan boy syujet. Ba’zan xunuk, ba’zan go‘zal kitob, u insonning insonlarga nisbatan shafqatsizligini yuzaga chiqaradi va har bir kishida ruhning eng qorong‘u burchaklarini yoritib turadigan uchqun borligini ko‘rsatadi. © Kirkus Reviews
Annotatsiya
Urush. Qo‘rqinchli va nafratli.
Ernst Greber – oddiy olmon askari – urush boshlanganidan beri ikki yil o‘tib, uch haftalik ta’tilga chiqadi.
Uchta bebaho hafta – yashash vaqti!..
U qaytib keladi, lekin yana urushga – cheksiz bombardimonlar ostidagi shaharga… Shaharga, aholisi qo‘rquvdan qo‘shimcha nafas olishga ham jur’at eta olmaydigan, hech kimga o‘z fikrlari va his-tuyg‘ularini ishonib topshirib bo‘lmaydigan, aks holda – otib tashlash… joyga.
Ammo bu uch hafta butun hayotdek tuyuladi, unda Ernst butunlay boshqa inson bo‘lib, sevgi, baxt va qisqa muddatli tinchlikni topadi… Faqat frontga qaytib, o‘lish vaqti tomon yo‘l oladi…
Mundarija
– Vaqti yashash va vaqti o'lmoq, roman
Tarjima: V. Stanevich, I. Karintseva
Ekranlashtirishlar (adaptatsiyalar)
“Vaqti sevish va vaqti o'lmoq”, 1958-yil, AQSh
Iqtiboslar
- “Biz abadiy unutamizki, har qanday vaqtda o‘zimiz nuqta qo‘yishimiz mumkin.”
- “Hayotga oddiy munosabatda bo‘lsak, hamma narsa juda oddiy ekanligi ma’lum bo‘ladi.”
- “Chunki mo‘jiza har doim umidsizlik yonida kutib turadi.”
Muallif haqida:
Remark Erich Mariya
Mashhur olmon yozuvchisi. Bugungi kunda ham mashhur bo‘lgan “G‘arbiy frontda o‘zgarish yo‘q”, “Uch do‘st”, “Zafar to‘g‘risi” va boshqa romanlar muallifi, ular AQShda ulug‘langan, fashistlar Germaniyasida esa yoqib yuborilgan.
Erich Mariya Remark (Erich Maria Remarque) 1898-yilda Germaniyaning janubidagi Osnabryuk shahrida muqovalovchi va uy bekasi oilasida tug‘ilgan. Maktabni tugatib, o‘qituvchilar seminariyasiga o‘qishga kirdi, biroq 1916-yilda frontga chaqirildi. Jarohat oldi va urushning qolgan qismini kasalxonalarda o‘tkazdi. Shundan so‘ng seminariyani tugatdi, maktabda o‘qituvchi, keyin esa buxgalter, toshbo‘ronchi, qabr toshlari sotuvchisi va jurnalist bo‘lib ishladi.
O‘sha yillarda u debyut romani “Tushlar chordoq”ini yozib, nashr etdi, lekin u e’tiborga olinmadi. Shon-shuhrat 1929-yilda Birinchi jahon urushi dahshatlarini boshidan kechirgan maktab o‘quvchilarining taqdiri haqidagi “G‘arbiy frontda o‘zgarish yo‘q” kitobi chiqqandan keyin keldi. 1930-yilda Lyuis Maylstounning shu nomdagi ekranlashtiruvi ikki “Oskar” mukofotiga sazovor bo‘ldi.
Yozuvchining umumiy hisobida o‘n beshta roman bor, jumladan, fashizm yillarida Germaniyadagi yahudiylarning taqdiri haqida “O‘zingga yaqin bo‘lganni sev”, fashistlar ta’qibidan qochgan muhojirlarning og‘ir hayoti haqida “Zafar to‘g‘risi”, Ikkinchi jahon urushi voqealariga asoslangan “Vaqti yashash va vaqti o'lmoq” kabi urushga qarshi asarlar ham bor.
Remark Ilze Yutta Zambonaga uylangan edi, biroq nikoh soxta edi. AQShga ko‘chib ketgan yillarda u mashhur aktrisa Marlen Ditrix bilan ishqiy munosabatda bo‘ldi, keyinroq boshqa Gollivud go‘zali Polet Godar bilan tanishdi va 1958-yilda unga uylandi. Yozuvchi 1970-yilda vafot etganidan keyin u uning tugallanmagan “Jannatdagi soyalar” romanini nashr etdi.
O'quvchilarning nashr haqidagi sharhlari (ochiq manbalardan olingan):
- «Menga uzoq vaqt davomida Remarkni maslahat berishardi, lekin doimo boshqa zudlik bilan o'qilishi kerak bo'lgan kitoblar topilardi. Keyin esa bu kitobni tug'ilgan kunimda sovg'a qilishdi. Va shundan boshlab men bu yozuvchiga muhabbat davrim boshlandi. O'qish zavq bilan og'riq orasida edi. Uslubi lo'nda, lekin ayni paytda nihoyatda emotsional. Muallif qahramonlarning ichki kechinmalariga e'tibor qaratadi. Bomba ostida qolgan shaharning aniq tavsiflari ko'z oldimga shunday manzara keltiradiki: xarobalar, olov, hamma narsasini yo'qotgan odamlar va o'sha sukut, unda fikrlar juda baland eshitiladi. Greber darhol qiziqtirdi. Urushning aql bovar qilmaydigan dahshatlarini ko'rgan askar. U insoniyligini yo'qotmagan. U bu urushni boshlamagan, unga bu urush kerak emas. Elizabet ham shunday yosh. Urush uning hayotga chanqoqligini yo'q qila olmagan. Uch hafta ichida bir yilga teng hayot o'tdi. Odamlar – dahshatli mavjudotlar. Biz bir kishiga cheksiz rahm-shafqat qilishga qodir bo'lsak ham, «dushman» deb e'lon qilingan millionlarga sovuq befarqlik ko'rsatamiz. Dunyoda bunday narsalar sodir bo'lishi dahshatli – «Garchi, balki, har bir o'z haqiqatini boshqalarga majburan yuklamoqchi bo'lmasa, urushlar kamroq bo'lar edi».»
- «XX asrning eng kuchli yozuvchilaridan biri, har safar yurakni ezadi, shunchalik dolzarb, shunchalik insoniy, kam odamda bunday narsa bor.»
- «Front sekin-asta sovet qo'shinlarining bosimi ostida orqaga chekindi. Kulrang osmon, kulrang yer, askarlarning kulrang yuzlari. Urushning bu monoton pardasida uyga to'satdan berilgan ta'til cho'l mirajidek tuyuldi. Ammo mana – uzoq kutilgan buyruq. Uyda urush boshqacha ko'rinardi. Xandaqdagi loy, o'qlarning odatiy hushtagi yo'q edi, lekin o'zining shafqatsizligi bor edi – shaharlarni muntazam bombardimon qilish, ayollar hali ham harbiy forma tikishardi. Asosiy qahramon g'alati tuyuldi: sen buni himoya qilasanmi? Yoki undanmi? U bolaligida urushga tayyorlanganini esladi. Endi esa vatan shahrining vayron bo'lgan ko'chalariga qarab, u tushundi: men xohlamayman, mening farzandim ham shu narsadan o'tmasin.»
- «Bu urushga qarshi roman bo'lib, Ikkinchi jahon urushini oddiy nemis askarining ko'zlari bilan ko'rsatadi. Ikki yillik xizmatdan so'ng Ernst Greber 3 haftalik ta'til oladi va Germaniyaga ota-onasini ko'rish uchun keladi. Ammo uy o'rnida faqat tosh uyumini topadi. Va hayrat bilan tushunadiki, urush front chizig'i bilan tugamaydi – uning vatan shaharlari bombardimon qilinadi, oddiy aholi boshpanasiz va yashash vositalarisiz qoladi. Davlat ularga nafaqat yordam bermaydi, balki xalq dushmanlarini qidirib topadi. Qaysi daqiqadan boshlab «qahramonlik» deb ataladigan narsa qotillikka aylanadi? Qachon unga ishonishni to'xtatasan? Yoki, bu maqsadga erishish uchunmi? Bu yerda chegara qayerda?»
- «Dahshatli asar, garchi unda dahshatlarning batafsil tavsifi yo'q. Men birinchi marta kitobni – teskari tomondan qarashni o'qidim. Ernst Greber oddiy yosh yigit, u nima uchun o'ldirish kerakligini tushunmaydi, u oddiy hayot kechirish va sevishni xohlaydi. U ruslarni dushman deb bilmaydi, u o'zi kabi oddiy odamlarni ko'radi, ular tinch hayotni xohlaydilar. Butun kitob davomida umidsizlik va ezgu noziklik his qilinadi. Dahshatlar fonida sevgi... Remark bizga urush nafaqat tanalarni, balki odamlarning ruhlarini ham maydalashini ko'rsatadi. Va hatto sen hech qachon miltiq tutmagan bo'lsang ham, urush dahshatlarining izi senga ham qoladi.»
- «Kuchli kitob! Ruhni ezadigan hikoya. «Tez o'qib o'tish» uchun emas, balki «o'ylab ko'rish» uchun roman. Shu bilan birga, oson o'qiladi, demagogiyasiz, cho'zilib ketmasdan va ortiqcha falsafiy fikrlar yo'q. Men Erich Maria Remark bilan tanishuvimni faqat boshlamoqdaman. Oldin uning «G'arb frontida o'zgarish yo'q» kitobini o'qigan edim. U mening ruhimda chuqur iz qoldirdi va urush haqidagi eng yaxshi o'qilgan kitobim bo'ldi. «Yashash vaqti...»ni o'qishga qo'rqib keldim. Takrorlanishdan, yomonroq hikoyatdan yoki shunga o'xshash narsalardan qo'rqardim. Hech narsa yo'q! Garchi ikkala kitob ham urushga qarshi bo'lsa-da (bir xil ma'noni – hayot va o'lim urush sharoitida chambarchas bog'liq, va hayotning qadr-qimmati xavf ostida bo'lganida yanada aniqroq bo'lishini yetkazadi), lekin ular butunlay boshqalar.»
- «Remarkning «Yashash vaqti va o'lish vaqti» romani menga juda yoqdi. Bu Ikkinchi jahon urushi haqidagi kitob, va bu safar teskari tomondan qarash. O'quvchi oldida nemis askari – Ernst Greber. U natsist emas, oddiy yosh yigit, targ'ibot tufayli g'azablangan, juda yosh yigit frontga jo'natilgan. Greber 4 yil jang qiladi. U 3 haftalik ta'til oladi, uyga ketadi. Ernst urushdan uzoqda, xavfsizlik va tinchlikda bo'lishini kutadi, lekin front uni quvib yetadi. Vatan shahri xarobada, har 2-3 kunda bombardimonlar, ota-onasi yo'q, uylari vayron qilingan. Shunga qaramay, u sevib qoladi va uylanadi. Romandagi sevgi chizig'i menga yoqdi. Ernst va Elizabet asta-sekin bir-birini sevishlarini tushunadilar. Ularning xarobalar fonidagi hikoyasi shunchalik go'zal tasvirlangan. Undan umidsizlik seziladi, lekin ular sevishgan.»
- «Remarkni butun qalbim bilan sevaman, shuning uchun uning asarlarini tanishuvimni cho'zaman. Aynan bu kitobda menga quyidagilar yoqdi: Umidsizlik atmosferasi – Remark urush hatto otmasa ham odamlarni qanday maydalashini mohirona ko'rsatadi. Asosiy qahramon – qahramon emas – Greber kurashuvchi emas, u oddiygina omon qolishni xohlaydi. Shafqatsiz, lekin halol yakun – «o'ldirish vaqti» g'alaba qozongan dunyoda «yashash vaqti» hashamatga aylanadi. Bu oddiygina urushga qarshi roman emas – bu butun bir avlod uchun rekviyem, ular hayot uchun o'z vaqtini topa olmadilar.»
- «Ba'zan kitoblar o'qilmaydi – ular yashanadi. Shunday «Yashash vaqti va o'lish vaqti» Erich Maria Remarkniki: Ikkinchi jahon urushi haqida gapirmaydigan, balki halokat chekkasida yashash qanday ekanligini his qildiradigan asar, va shunga qaramay, shu chekkada sevgi, insoniylik va ma'noni izlashda qandaydir jahl bilan.»
- «Bu roman menga juda yoqdi, va buni faqat Remarque aniq va goʻzallik bilan yozgani uchun emas. Balki u imkonsiz narsani qiladi — urush haqida shiorlar va qahramonliksiz, faqat bitta kishining koʻzi orqali gapiradi. Qahramon, soldat Ernst Greber, millat ramziga aylanmaydi yoki targʻibot qurboniga aylanmaydi. U — oddiy odam, charchagan, charchagan, oshiq. Va aynan shu „oddilik“ qoʻrqinchli darajada haqiqiy boʻlib chiqadi. Remarque mohirona oʻquvchini aldaydi: avval umid, uchrashuv, muhabbat, yangi hayot vaʼdasini beradi — keyin esa, urushda boʻlgani kabi, hammasini olib ketadi. Patos, baqiriq yoʻq. Oddiygina — jim va oʻlimga olib boruvchi.»
Kitob haqida qisqacha:
Muallif: Remarque Erich Maria
Tarjimon: Fedorova Nina Nikolaevna
Nashriyot: AST
Tahririyat: Neoclassic
Seriya: Eksklyuziv klassika
Muharrir: Yumshoq | Qogʻoz tipografik puflama 76/55
Sahifalar: 448
Ogʻirlik: Kenglik (mm): 115 | Balandlik (mm): 180 | Ogʻirlik (kg): 0.271
ISBN: 978-5-17-111191-5

