Tatar qizil qalami urug‘lari — oson yetishtiriladigan bezakli daraxt

Tatar qizil qalami (Клён татарский), yoki Qora qalampir, yoki Nekalampir (Acer tataricum) — bir nechta novdali, balandligi 2–12 m bo‘lgan kichik daraxt yoki buta. Po‘sti ingichka, och kulrang-jigarrang, silliq, qorong‘i chiziqlar bilan, yoshi o‘tishi bilan yoriqlanadi. Shoxlari ingichka, burchakli, silliq yoki biroz tukli, qizil-jigarrang, barg izi qalin va qisqa, keng, quyuq qizil-jigarrang pochaklar bilan.

Barglari kuzda yorqin qizil rangga kiradi va so‘ngra tushadi. Gullari och yashil yoki biroz qizil tusli, xushbo‘y, zich shilimshiq shaklidagi gullar, bahorda barglardan so‘ng ochiladi. Mevalari qanotli, urug‘ qanotlari yashil yoki qizil, kuzda jigarrang tusga kiradi. Urug‘ pishishi kech yoz yoki erta kuzda sodir bo‘ladi va daraxtda qoladi.

Morfologik xususiyatlariga ko‘ra, u daryolik qalampir (Acer ginnala)ga yaqin bo‘lib, ayrim botanistlar uni tatar qalampirining subspecesi deb hisoblaydi (A. tataricum subsp. ginnala). Ularni asosan barglar orqali ajratish mumkin: daryolik qalampirda barglar charaqlovchi, tatar qalampirda mat, ayrim loblar aniq va chuqur kesilgan.

Tatar qalampiri Markaziy va Sharqiy Yevropa, Janubi-g‘arbiy Osiyo va Sharqiy Sibirda keng tarqalgan. G‘arbda Avstriyaga, sharqda Rossiya janubi-g‘arbiy qismi va Kavkazga, janubda Eron va Kichik Osiyoga yetadi. Keng bargli o‘rmonlar, daryo sohillari va chuqurlar bo‘yida o‘sadi. Sibir sovuqlariga chidamli. Eng qurg‘oqchilikka chidamli qalampir turlaridan biri hisoblanadi. Sanoat chiqindilariga va shahar sharoitlariga bardoshli. Sezilarli tezlikda o‘smaydi, sovuqqa chidamli va soyali joylarga moslashadi, tuproq sho‘rlanishiga bardosh beradi.

Tatar qalampiri Yevropa bog‘ va parklarida kamdan-kam yashil maydon yaratishda ishlatiladi. Shimoliy Amerikada ayrim hududlarda moslashib o‘sgan. Asalarilar uchun nektar va chang beradi. Himoya o‘rmonchilik, melioratsiya va ko‘kalamzorlashtirish ishlari uchun ishlatiladi.

Ko‘paytirish

Agar urug‘lar kuzda ekilmasa, ularni sumkada sovuq joyda saqlash yoki stratifikatsiya qilish mumkin. Shu sharoitlarda urug‘lar ikki yilgacha saqlanadi. Bahorda urug‘ ekish uchun ularni kuzdan tayyorlash tavsiya etiladi: nam qum yoki mox bilan idishga solib, muzlatgichda saqlash mumkin, odatda mog‘or paydo bo‘lmaydi. Stratifikatsiyadan so‘ng bahorda urug‘larni tuproqqa chuqur emas ekish mumkin. Urug‘larni kuzda ochiq yerga ekish ham mumkin, tabiiy stratifikatsiya orqali bahorda nihollar chiqadi.