Sukut Inqilobi, Kler Provost Metyu Kennard

“Sukut inqilobi” — Claire Provost va Mettyu Kennard tomonidan yozilgan, global tuzumda qanday qilib jim, sezilmas va kuchli inqilob sodir bo‘layotganini ochib beruvchi chuqur, fosh qiluvchi va hushyor torttiruvchi asardir. Bu kitob oddiy bir jurnalistik tadqiqot emas, u zamonaviy imperiyalar qanday shaklga kirganini, demokratiya qanday qilib “bozor erkinligi” degan niqob ostida siqib chiqarilayotganini, mustaqil davlatlar qanday qilib moliyaviy bog‘liqlik orqali siyosiy o‘zligini yo‘qotayotganini ko‘rsatib beradigan kuchli faktlarga tayangan tergoviy hikoya. Mualliflar bir necha yillar davomida dunyo bo‘ylab o‘nlab davlatlarga sayohat qilib, odatda ommaviy axborot vositalarining e’tiboridan chetda qoladigan voqealarni o‘rganishgan: qanday qilib xalqaro moliyaviy institutlar — Xalqaro valyuta jamg‘armasi, Jahon banki, investorlarni himoya qiluvchi sud tizimlari va korporativ lobbistlar — xalq saylagan hukumatlarning qarorlarini butunlay bekor qilish darajasigacha kuchga ega bo‘lib qolgan. Ular Afrika davlatlaridagi suv taqsimoti ustidan bo‘layotgan yashirin kurashni, Janubiy Amerikada dorixona tarmoqlarining xususiylashtirilishini, Osiyoda tibbiy xizmatlar ustidan nazorat kimga o'tganini, Yaqin Sharqda energetika manbalarining kimga xizmat qilayotganini tahlil qilib, barcha detallarni ochiq, hujjatlar bilan isbotlangan shaklda taqdim etishadi. Kitobda gap faqat katta siyosat, muqarrar muammolar va abstrakt tushunchalar haqida emas — u tirik odamlar, oddiy fuqaro, fermer, talaba, tibbiyot xodimi yoki suv tanqisligidan azob chekayotgan bir oilaning boshidan kechirgan voqealari bilan boyitilgan. Mualliflar o‘quvchini qog‘ozdagi quruq tahlilga emas, real insoniy fojialar va kurashlar ichiga olib kiradi. Kitobda Gana, Hindiston, Braziliya, Filippin kabi o‘nlab mamlakatlardan aniq voqealar keltirilib, global moliyaviy kuchlar qanday qilib suveren davlatlar ustidan amalda “jim” inqilob uyushtirayotganini ko‘rsatadi. Bularning barchasi, ko‘p hollarda, fuqarolarning hatto xabari bo‘lmagan, omma oldida shovqin bo‘lmagan qarorlar orqali sodir bo‘lgan: sud jarayonlari yopiq eshiklar ortida o‘tkazilgan, shartnomalar sir saqlangan, xalqaro bitimlar orqali hukumatlar bosim ostida qolgan. Provost va Kennard “demokratiya” degan so‘z bugungi dunyoda tobora ichiga bo‘shliq to‘lib borayotgan qobiqka aylanayotganini ko‘rsatadi. Ular yozadi: aslida fuqarolar saylovda ovoz berganida, ular faqat nomzod tanlayapti, lekin bu nomzodlar amalda kimlar oldida javobgar? Qanday qilib bir necha investor sudga da’vo qilib, millionlab odamlarning hayotini belgilab beradigan qonunni bekor qildira oladi? Nega davlatlar xavfsizlikka emas, investor xavfsizligiga xizmat qiluvchi qonunlarni birinchi o‘ringa qo‘yadi? Bularning javobi bu kitobda aniq, hujjatli, hayratomuz tafsilotlar bilan ochiladi. Kitob o‘z uslubida publitsistik, ammo badiiy kuchga ham ega. Har bir bob – bu bir o‘lkadagi jang, bir hayotiy voqea, bir qarama-qarshilikning hikoyasi. U mutlaqo siyosiy, biroq ayni paytda insoniy. Provost va Kennard o‘quvchini jarayonlar ortiga olib kiradi – xalqaro sud binolariga, investorlar majlislariga, norozilik mitinglariga, oddiy odamlarning uylariga. O‘quvchi qanchalik chuqur o‘qisa, shunchalik ko‘p anglaydi: dunyo, aslida, faqat rasmiylar boshqaruvida emas. Yashirin kuchlar bor, ular demokratik tuzumni ishonch bilan emas, manfaat bilan belgilaydi. “Sukut inqilobi” faqat tanqidiy kitob emas. U hushyor torttiruvchi, ko‘z ochuvchi va ong o‘zgartiruvchi asardir. Undan keyin siz har qanday “investitsiya bitimi”ni boshqa ko‘z bilan ko‘rasiz. “Xalqaro moliyaviy yordam” degan ibora sizda boshqa ma’nolar uyg‘otadi. Davlat qarzlari, energetika loyihalari, patent siyosati yoki suv tariflari haqida gap ketganida siz ularning orqasida qanday kuchlar yashiringanini tasavvur qilasiz. Bu kitob inson huquqi, adolat va tenglik uchun kurash oson emasligini, biroq bu kurashda haqiqatni bilish birinchi va eng muhim qadam ekanini isbotlaydi. Kitobni o‘qigan odam hech ikkilanmaydi: bu zamonda faqat ovozsiz qolganlar emas, balki ovozi eshitilmaydiganlar ustidan g‘alaba qilinmoqda. Shuning uchun ham bu kitobni o‘qish — bu bilim olish emas, bu uyg‘onishdir. “Sukut inqilobi” – bu zamonaviy dunyoning ortga yashirilgan siyosiy sahnasi haqida yozilgan eng muhim asarlardan biridir va u har qanday kitob javonida, ayniqsa bugungi tartibni chuqurroq tushunishni istagan kishining qo‘lida bo‘lishi kerak.