• Nomi : Qaytish
• Muallifi : Erich Maria Remarque
• Janri : Roman, urushdan keyingi hayot, dramatik proza
• Muqovasi : Qattiq muqova
• Varaq soni : 260–320 (taxminiy)
“Qaytish” Remarquning eng ta’sirli asarlaridan biri bo‘lib, unda urushdan qaytgan askarlarning ruhiy holati chuqur ochib beriladi. Urush maydonida tirik qolgan bo‘lish, aslida, hayotga qaytishda ular uchun eng katta sinovga aylanadi. Chunki front ortidagi dunyo o‘zgarib ketgan, do‘stlar va yaqinlar boshqacha bo‘lib qolgan, jamiyat esa ularning boshidan o‘tgan dahshatlarni tushunolmaydi. Asarda askarlar o‘zlarini “keraksiz avlod” kabi his qilishadi: urush ularning yoshligini, orzularini, ishonchini olib qo‘ygan.
Remarque ularning ichki iztiroblari — yolg‘izlik, ruhiy bo‘shliq, yo‘qotilgan maqsad tuyg‘usi, tinch jamiyatga sig‘may qolish hissi — ni mahorat bilan tasvirlaydi. Ular frontda sodir bo‘lgan voqealarni unutolmaydi, har bir kichik tovush, har bir tasodifiy holat ularda og‘ir xotiralarni uyg‘otadi. Shunga qaramay, roman umidsiz emas: unda insonning hayotga qayta moslashishi, o‘zini qayta topishi, oddiy quvonchlarni qayta his qilishi kabi umidbaxsh jihatlar ham bor. “Qaytish” — bu urushdan keyingi hayotning achchiq haqiqatlari, insonning ruhiy tiklanishi va hayotga qaytish yo‘lidagi chuqur dramatik sayohat.

