Muqaddima — Ijtimoiy Fanlarning Asosi

Muallif: Ibn Xaldun (Abu Zayd Abdurahmon ibn Muhammad ibn Xaldun al-Hazramiy)

Janr: Sotsiologiya, Falsafa, Tarixiy nazariya

Mazmuni: Jamiyat, davlat, iqtisodiyot va sivilizatsiyalarning paydo bo‘lishi, rivojlanishi hamda inqirozi qonuniyatlariga bag‘ishlangan fundamental asar.

Buyuk mutafakkir Ibn Xaldun qalamiga mansub bo‘lgan "Muqaddima" (To‘liq nomi: "Kitob al-'ibar") asari ijtimoiy fanlarning asosi sifatida tan olingan bo‘lib, bu fundamental kitob 1–2–3 jilddan iborat keng qamrovli majmuadir. Ushbu kitoblar o‘z davrining tarixiy asari uchun kirish qismi bo‘lishiga qaramay, u alohida ahamiyatga ega bo‘lib, zamonaviy sotsiologiya, tarix falsafasi va iqtisodiyot nazariyalarining shakllanishiga beqiyos ta’sir ko‘rsatgan.

Ibn Xaldun ushbu kitobda jamiyatlar hayotini boshqaruvchi obyektiv qonuniyatlarni, “asabiyya” (ijtimoiy birdamlik) tushunchasining davlatning yuksalishi va tanazzulidagi rolini tahlil qiladi. Kitoblar turli sivilizatsiyalarning kelib chiqishi, shahar hayoti, iqtisodiy rivojlanish, ilm-fan va hunarmandchilikning jamiyatdagi o‘rnini chuqur ilmiy asosda yoritadi.

Bu kitoblar bevosita diniy kitoblar qatoriga kirmaydi, chunki u ilohiyot yoki fiqh masalalariga emas, balki ijtimoiy va siyosiy hodisalarning tabiatiga qaratilgan. Shunga qaramay, Ibn Xaldun islomiy madaniyatning bir qismi bo‘lgan mutafakkir sifatida, jamiyatni tahlil qilishda dinning axloqiy va ma’naviy ahamiyatini ham qayd etadi. Demak, bu kitoblar diniy bilimlar manbai emas, ammo dinning ijtimoiy hayotdagi ta’sirini tushunishga yordam beruvchi nodir asardir. Bu kitob turkumidagi jildlar dinniy kitob deb emas, balki sotsiologik-falsafiy kitoblar deb qabul qilinishi kerak. Umumiy qilib aytganda, "Muqaddima" bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan, dunyoviy va diniy kontekstni tahlil qilish uchun asos yaratgan bebaho dinniy kitoblar qatoriga kirmaydigan noyob asardir. Bu kitob ijtimoiy fanlarning asosi sifatida qabul qilinadi.