Xoqon Menguchning yana bir ajoyib falsafiy-poetik asari Jaloliddin Rumiy she’riyatida markaziy o‘rinni egallagan qadimiy musiqa asbobi — nay metaforasi asosiga qurilgan. Muallif inson qalbi qamishga o‘xshaydi deb tushuntiradi: nay ilohiy, musaffo va maftunkor tovushlar chiqarishi uchun avval uni kesib, ona tuprog‘idan judo qilish (dard-u firoqlarni boshdan kechirish), ichidagi tugunlarni kuydirib, bo‘shatib yuborish kerak. Xuddi shuningdek, inson ham, tasavvuf donishmandlarining fikricha, hayot sinovlari, azob-uqubatlarini boshdan kechirishi, o‘z ichki dunyosini xudbinlik, kibr-u havo, ochko‘zlik va dunyoviy mehr-muhabbatdan butunlay tozalab, ilohiy muhabbat, tinchlik va nurning pokiza tarqatuvchisiga aylanishi lozim

