«QOBUSNOMA» — Sharq va Markaziy Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan axloqiy-ta’limiy asar, fors-tojik badiiy nasrining birinchi va yirik yodgorligi (11-a.). Tabariston (Mozandaron) hukmdori Shamsu l-Maoliy Qobusning nabirasi Unsuru l-Maoliy (Kaykovus,1021—98) tomonidan fors tilida yozilgan (1082—83) va «Nasihatnomai Kaykovus» deb atalgan. «Qobusnoma» shu asarning o‘zbekcha tarjimasidir. Muallif asarni o‘g‘li Gilonshohga bag‘ishlagan.

«Qobusnoma» asosini Qur’oni karim suralari, Muhammad (sav)ning faoliyati va ko‘rsatmalarini ifodalovchi hadislar, hikmatli hikoyatlar tashkil etadi. Asar 44 bobdan iborat. Dastlabki 4 bobi Haqni tanimoq, Payg‘ambarlarning xilqati (yaratilishi), Alloh ne’matiga shukur qilmoq haqida bo‘lib, qolgan 40 bobi ota-onani hurmatlash, ilmiy bilimlarni, san’atni egallash, harb, savdo, dehqonchilik ishlari va hunarni o‘rganish, odob-axloq qoidalariga rioya etish, farzand tarbiyasi, saxovat va juvonmardlik kabi ko‘plab masalalarni o‘z ichiga oladi. Asarda hunar va ilm jamiyat taraqqiyotining asosiy omillari deb qaraladi. Odamlar 3 guruhga bo‘linib, ularning jamiyatda tutgan o‘rni belgilanadi; odamlarning fazilatlari ham 3 guruhga bo‘linadi: aqllilik, haqgo‘ylik, juvonmardlik.

Kaykovus dunyodagi mavjudotni bir- biri bilan bog‘liq va murosasiz deb talqin qiladi. U kishi ruhiyatini ham 2 guruhga bo‘ladi: jismoniy sezgini modda, ruhiy hissiyotni esa «jon» bilan bog‘laydi va bularning birini moddiy, ikkinchisini ruhiy hayot mahsuli deb ko‘rsatadi. Uning fikricha, dunyodagi hamma narsalar yaralishi va mohiyat e’tibori bilan ilohiydir. Zero, inson Allohni tanimoq uchun avvalambor o‘zini bilmog‘i, ya’ni «sozga qarab sozandani tanimog‘i lozim», deydi. Bu kabi masalalar kitobda ixcham hikoyatlar, rivoyatlar, she’r va latifalar, maqol va hikmatlar yordamida bayon qilinadi.

«Qobusnoma» butun dunyo sharqshunoslarining, Sharq olimlari va pedagoglarining diqqatini anchadan beri o‘ziga tortib keladi. Asar turk (1432, 1705), uyg‘ur (1786-87), nemis (1811), o‘zbek (1860, Ogahiy tomonidan), tatar (1881), fransuz, rus (1886) va boshqa ko‘plab jahon tillariga tarjima qilingan. Ogahiy tarjimasining 2 qo‘lyozma nusxasi O‘zbekiston FA Sharqshunoslik in-tida, yana bir qo‘lyozma nusxasi Sankt- Peterburgda Saltikov-Shchedrin nomidagi Xalq kutubxonasida saqlanadi.

«Qobusnoma»ning Subutoy Dolimov tomonidan hozirgi o‘zbek tiliga o‘girilgan nusxasi Toshkentda juda ko‘p marta nashr qilingan.