Kafansiz ko‘milganlar — Shukrullo

«Kafansiz ko‘milganlar» — Shukrulloning o‘z boshidan kechirgan voqealari asosida yaratilgan xotira-avtobiografik roman. Asarda qatag‘on davrining dahshatli manzaralari, insonning hech qanday asosga ega bo‘lmagan ayblovlar bilan «xalq dushmani» deb e’lon qilinishi, qamoqqa olinishi va lagerlarga yuborilishi tasvirlanadi. Muallif o‘z taqdiri orqali butun bir avlod boshidan kechirgan fojealarni ko‘rsatishga harakat qiladi.

Roman sahifalarida qamoqdagi hayot, tergovlar, xo‘rliklar, qo‘rquv, og‘ir mehnat va insonning tirik qolish uchun olib borgan kurashi ta’sirchan tasvirlangan. Eng og‘ir jihati shundaki, bu yerda odamning aybsizligi yoki haqiqat emas, tizimning qarori ustun turadi. Shukrullo ana shu muhit orqali inson qadr-qimmati, erkinlik va adolatning asl qiymatini ko‘rsatadi.

Asarda qatag‘on yillarida ta’qibga uchragan ziyolilar va ijodkorlar taqdiri ham yoritiladi. Nega xalqiga xizmat qilgan, ilm va adabiyot bilan shug‘ullangan insonlar «dushman»ga chiqarilgani, yolg‘on qanday qilib haqiqat o‘rnini egallagani va tuhmatning inson hayotini qanday o‘zgartirib yuborishi haqida chuqur fikr yuritiladi. Shu jihatdan roman shaxsiy xotiradan tashqari, qatag‘on davri haqida muhim tarixiy guvohlik sifatida ham ahamiyatlidir.

«Kafansiz ko‘milganlar» — og‘ir, ammo juda ta’sirli asar. U xotira, adolatsizlik, ozodlik va insoniy qadr haqida o‘ylashga majbur qiladi. Muallif boshidan kechirgan azoblarni ochiq tasvirlab, qatag‘on qurbonlarining ovozi yo‘qolib ketmasligi uchun ularning taqdirini kitob sahifalarida saqlab qoladi. Bu asar tarixni shunchaki o‘rganish emas, balki o‘sha davr dahshatini inson taqdiri orqali his qilish imkonini beradi.