Jorj Oruell: 1984

Jorj Oruellning ushbu romani birinchi marta o'zbek tiliga tarjima qilingan va o'quvchilar e'tiboriga havola etilgan. "1984" "BBC talqinidagi eng yaxshi 200 ta kitob" ro'yxatida sakkizinchi o'rinni va Newsweek jurnali tomonidan insoniyat tarixidagi eng yaxshi kitoblar reytingida 2-o'rinni egalladi. 2017 yilda kitob AQShda eng ko'p sotilgan kitobga aylandi. Asarning bunday Shuhrat qozonishining sabablarini kitobni o'qiyotganda bilib olishingiz mumkin.

kun.uz kitob haqida nashr:

Oruell aksiomasi: jaholat qullik, jaholat kuchdir

Erkinlik - bu ikki-to'rtni ikki marta aytish.

Britaniyalik yozuvchi Jorj Oruellning distopik yo'nalishda yozilgan "1984" romani dunyodagi eng mashhur asarlar ro'yxatiga kiritilgan. Asar o'zbek tilida nashr etilgandan so'ng, u tezda o'zbek o'quvchilari orasida mashhur bo'ldi, asarni o'qish va bu haqda o'z fikrini bildirish haqiqiy zavqga aylandi. Harkalay, raqsga tushish va boshni muzli suv bilan to'kib tashlashdan ko'ra, foydali va uyushgan musobaqa boshlandi.

"1984" o'tgan asrning 80-yillarida Ummon mamlakatida (Angliya, Shimoliy va Janubiy Amerika, Avstraliya, Okeaniya, Janubiy Afrikaning umumiy nomi) hukmronlik qilgan siyosiy tizim haqida hikoya qiladi. Bu nom, ehtimol, aynan shu voqealar sodir bo'lgan yilga qarab tanlangan. Va kitobda tasvirlangan holatlar tarixiy dalillar bilan taqqoslanganda, ehtimol haqiqiy makon sobiq Sovet Ittifoqi, ingliz sotsializmi tushunchasi kommunizmni anglatadi va "1984" o'quvchi oldida palla — 1948 totalitar rejimining cho'qqisi sifatida paydo bo'ladi (aynan shu erda raqamlar almashtirilgan).

Oruell dunyosida o'quvchini o'ziga jalb qiladigan narsa bu asarning nomi. Dastlab uning ishchi nomi "Evropadagi oxirgi odam" edi. Ingsos robot jamiyatida yashab, xotirani, ongni, his-tuyg'ularni saqlab qolishga intilib, bosh qahramon yozuvchidan uni gumanoid ko'rinishga ega mavjudot sifatida emas, balki faqat chinakam mazmunli shaxs sifatida ko'rsatishini xohlaydi. Katta ehtimollik bilan aytishimiz mumkinki, ushbu nom ostida roman hozirgi kabi mashhur bo'lar edi.

Asarda tasvirlangan voqealar sodir bo'lgan Ummonda yagona partiya, hukmron hokimiyat, jamiyatning ko'zi bor. Biroq, amaldagi qonunlar mavjud emas. Partiyaning xohish-istaklariga mos keladigan har qanday narsa qonuniydir. Har qanday holat uning manfaatlariga zid keladi va xatti-harakatlar noqonuniydir. Agar mantiqiy fikr yuritadigan bo'lsak, partiya odamlar jamoasidir, ya'ni biz ummonliklar haqida gapiramiz, bu erda bir guruh odamlarning xohishi har doim qonuniy hisoblanadi

Partiya g'oyalari matematik aksiomaga o'xshaydi, siz "nima uchun" va "qanday" degan "noo'rin"savollarga dalil talab qilmasdan, uni qanday bo'lsa, shunday qabul qilishga majbur bo'lasiz. Partiyaga shaxs emas, balki shaxs, ongsiz shaxs kerak.

"1984" asari ko'p yillar davomida sovet makonida tarqalmaganligini to'g'ri tushunish mumkin (u 1949 yilda nashr etilgan). Avtoritar rejimlar bu ishni kapitalistik hujum sifatida rad etishdi.

Unda tasvirlangan Ingsos (ingliz sotsializmi) jamiyatida bir nechta vazirliklar mavjud — haqiqat vazirligi, sevgi vazirligi, ijtimoiy ta'minot vazirligi. Ammo biz qo'llayotgan "nomdagi monada" tushunchasi hozirgi paytda o'z ma'nosini butunlay yo'qotadi: haqiqat vazirligida haqiqatdan boshqa hamma narsa bor. Ijtimoiy ta'minot vazirligi nafaqat ijtimoiy ta'minotga, balki har qanday narsaga xizmat qilishi mumkin. Va sevgi vazirligining vazifasi yorliq bilan sevgidan xalos bo'lishdir. Shunga qaramay, Ummonda ular faqat katta og'ani yaxshi ko'rishlari mumkin. "Suhbatdoshlarga itoat qilish ularning sevimli mashg'ulotidir."

Kundalik buyumlarning nomi ham partiyaning sharafini e'tirof etish uchun qo'yilgandek go'yo: g'alaba sharobi, g'alaba sigaretalari, g'alaba uyi... Hamma narsa partiyaning mutlaq g'olibligi nishonasi. O'z navbatida, uy xarob ahvoldaligi, sharob jig'ildonni qaynatishdan boshqasiga yaramasligi, sigaretalarning kayfni uchiruvchi achimsiq ta'mini tasvirlash orqali yozuvchi bu g'oliblikning mo'rtligiga ishora qiladi. Axir, bu sharoitda yashayotgan jamiyatda qilib, "o'tgan yilga nisbatan oziq-ovqat, kiyim-kechak, uy-joy, uy anjomlari, doshqozonlar, yonilg'i, kemalar – hamma narsa ko'payadi". Ummoniyada faqat "jinoyatlar va aqldan ozishlar kamayib, yildan-yilga, daqiqadan-daqiqaga hamma va hamma narsa shiddat bilan yangi va yangi cho'qqilarga ko'tarilishi" mumkin. Shu zaylda har kuni "teleekran afsonaviy statistikani vulqonday otishda davom etadi".

Zohiran hammada va har joyda tuzumdan rozilik, hayotdan mamnunlik namoyon. Boshqa chora ham yo'q, har qadamda teleekran va mikrofonlar ta'qib qiladi, "katta og'a seni kuzatib turibdi" — uning nigohlaridan pana joy yo'q, "bosh chanog'ingning ichidagi bir necha santimetr kub xayoldan boshqa narsa senga tegishli emas". Bundan boshqa chora yo'q: yiroqda tomlar orasida polisiya guruhi vertolyoti, hammasidan o'tadigan fikrlar polisiyasi fuqarolarni to'liq nazorat qiladi.

Botinan esa kishilarda tuzumdan norozilik kayfiyati hukmron. Lekin hech kim sir boy bermaydi. O'taketgan ingsosparast Parson ham tushida "yo'qolsin katta og'a!"deya xitob qiladi, bayroqbardorlik va shiorlarni qichqirib aytishda peshqadam bo'lgan Juliya hissiyotlariga erk beradi, mamlakat yangi tilini ishlab chiqishda jonbozlik ko'rsatadigan Saym ham dabdurustdan "yo'qolib" qoladi.

Asar bosh qahramoni Uinston Smit haqiqat vazirligida tarixni soxtalashtirish (aslida "bir safsataning o'rniga boshqa safsatani to'qib chiqarish") bilan mashg'ul bo'lsa-da, partiyaga isyon, katta og'aga nafrat hissi bilan yashaydi, Juliya bilan ishqiy munosabatlar o'rnatib, o'z isyonini namoyish qilgandek bo'ladi. Partiyaga qarshi tuzilgan maxfiy "birodarlik harakati"ga qo'shilishga intiladi, quyi qatlam — prollar bir kun kelib partiyani ag'darishidan umid qiladi.

Asardagi eng ziddiyatli shaxs — o'Brayen. Dastlab "birodarlik harakati"ning tarafdori kabi ko'rinsa ham, partiyaning ashaddiy rahnamosi, fikr polisiyasi a'zosi. U partiya qarashlarini jon-jahdi bilan targ'ib qilsa-da, ich-ichidan o'zining nohaqligi-yu Uinstonning haqligini tan olayotgandek taassurot qoldiradi. U "gaplashsa bo'ladigan yagona odam". Biroq, u hokimiyatning shunday qurilishi, jamiyat nazorat etilishiga rozi, shuning uchun o'Brayen nohaqligini bila turib, o'rnatilgan tartibni saqlashga urinadi. Jamiyatning xotirasi sust, kecha olqishlangan kishi to'satdan yo'qolib qolsa ham hech kimda savol paydo bo'lmaydi, uni hech kim qidirmaydi. Negaki, barcha fuqarolar yo'qolgan kishi allaqachon jisman yo'q qilinganiga ishonadi. Ba'zan bunday kishilar sud zallarida paydo bo'lib, kimgadir qarshi ko'rsatma berish uchun "tirilib ketadi".

Jorj Oruell o'z asari orqali, balki o'tmishni tasvirlagan, balki kelajakni bashorat qilgandir. Kimdir nafrat daqiqasida nafratlanayotgan yoki nafratlanishga majburlangan bo'lishi, ikki karra ikki besh deyishni istamagani uchun birov tirik murdaga aylantirilishi, ongsizlik holatidagi Parson esa bizga zamondosh bo'lishi mumkin.

Kitobning oxiriga etmay turib, o'quvchida fikr uyg'onadi: bizni hozir aldashmayaptimi? Balki, asar bilan tanishgan kishi statistika, keltirilayotgan yangiliklar, olamshumul marralar haqidagi hikoyalarga shubha bilan qaray boshlar. Oruell dahshatli, qayg'uli voqealarni, shu bilan birga siz va bizga tanish haqiqatni tasvirlaydi. U kishilarni manqurt bo'lmaslikka, fikrlashga, o'z so'zini aytishga chaqiradi, so'z va fikr erkinligi mavjudligini eslatadi. ​