Исокжон Нишонов-Жадидлар кисмати ёхуд империя курбонлари

ёзувчи Исоқжон Нишоновнинг шу номли романини ўқиб…

Кейинги йилларда ўзбек адабиётида ўтган асрнинг бошларидаги ўзбеклар тарихи ва айнан илм-маърифат зиёсини дунёга сочган жадид боболаримиз ҳақида бир қатор асарлар яратилди. Улар орасида ёзувчи Исоқжон Нишоновнинг “Ёш куч” нашриётида яқиндагина чоп этилган “Жадидлар қисмати ёхуд империя қурбонлари” асари муҳим ўрин тутади. Бу асар жамият тараққиётидаги ўта мураккаб бўлган ушбу жараённинг бадиийлаштирилган намунаси сифатида алоҳида аҳамият касб этади.

Романда Намангандаги миллий уйғониш даври, илм ва тараққиёт учун кураш ва унда фаол иштирок этган Исҳоқхон Ибрат, Сўфизода каби фидойилар ҳамда уларнинг бир қатор издошларининг ҳаёт йўллари, фаолияти кенг ёритиб берилган.

Асар қаҳрамони Дадамирзонинг отаси — Абдураҳмон шайх фарзанд таълимига жиддий эътибор билан қарайди. Мақсади ўғлини имонли, илм-маърифатли, ҳалол инсон қилиб тарбиялаш эди. Дадамирзо ўн беш ёшидаёқ ҳофизи Қуръон сифатида танилади. Отаси вафот этади. Очарчилик бошланади… Кекса онаси ва укаларини боқиш унинг зиммасига тушади. Чор ҳукумати халқнинг қирилиб кетаётгани билан иши йўқ эди. Қийинчиликларга қарамасдан, Дадамирзо ўқишни давом эттирмоқчи бўлади, лекин янги очилган рус-тузем мактабига кира олмайди. Кейинчалик ўзи мактаб очишга қарор қилади. Мактаб довруғи тезда бутун Наманганга тарқалади. Тошкент ва Самарқанд шаҳарларидан болалар учун дарсликлар сотиб олиб келади. Мактабнинг довруғи энди водийдаги бошқа уездларга ҳам ёйилади.