Fiziologiya asoslari Indu Khurana darsligi asosida 1-qism

“Fiziologiya asoslari” kitobining batafsil tavsifi

“Fiziologiya asoslari” — inson organizmida kechadigan fiziologik jarayonlar, a’zo va tizimlarning faoliyati hamda ularning boshqarilish mexanizmlarini o‘rgatishga mo‘ljallangan o‘quv adabiyotidir. Kitob Indu Khurana darsligi asosida tayyorlangan bo‘lib, fiziologiya fanining asosiy nazariy tushunchalarini tibbiy-biologik nuqtayi nazardan izchil va tizimli ravishda yoritishga qaratilgan.

Mazkur darslikda inson organizmi yagona, o‘zaro bog‘langan funksional tizim sifatida qaraladi. Organizmning normal hayot faoliyatini ta’minlovchi hujayra, to‘qima, a’zo va a’zolar tizimlarida sodir bo‘ladigan jarayonlarning fiziologik mohiyati tushuntiriladi. Organizmning tashqi va ichki muhitdagi o‘zgarishlarga moslashishi, funksiyalarning nerv va gumoral yo‘l bilan boshqarilishi hamda gomeostaz, ya’ni ichki muhit barqarorligini saqlash mexanizmlariga alohida e’tibor qaratiladi.

Kitobda dastlab umumiy fiziologiya masalalari yoritilib, hujayraning asosiy funksiyalari, hujayra membranasi orqali moddalarning transporti, ionlar almashinuvi, membrana potensiali, qo‘zg‘aluvchanlik, harakat potensiali va nerv impulslarining hosil bo‘lishi kabi fundamental jarayonlar bayon etiladi. Ushbu tushunchalar keyingi bo‘limlarda nerv, mushak va boshqa a’zolar faoliyatini tushunish uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Darslikning muhim yo‘nalishlaridan biri asab tizimi fiziologiyasi hisoblanadi. Unda neyronlarning tuzilishi va funksiyasi, nerv impulslarining uzatilishi, sinapslarning faoliyati, reflekslar va reflektor yoy, markaziy hamda periferik asab tizimining boshqaruv vazifalari tushuntiriladi. Bosh va orqa miya faoliyati, vegetativ asab tizimi, sezgi organlari, harakatlarni boshqarish, xotira, uyqu va boshqa oliy nerv faoliyati bilan bog‘liq jarayonlar fiziologik jihatdan yoritiladi.

Mushak fiziologiyasi bo‘limlarida skelet, silliq va yurak mushaklarining funksional xususiyatlari, mushak qisqarishining molekulyar mexanizmlari, aktin va miozin oqsillarining o‘zaro ta’siri, energiya sarfi hamda nerv-mushak aloqasi kabi masalalar ko‘rib chiqiladi. Bu orqali insonning harakatlanishi va ichki a’zolar faoliyatining fiziologik asoslari tushuntiriladi.

Kitobda qon va qon aylanish fiziologiyasi ham keng yoritiladi. Qonning tarkibi va vazifalari, eritrotsitlar, leykotsitlar va trombotsitlarning fiziologik ahamiyati, gemoglobin, qon guruhlari, qon ivishi hamda organizmning himoya mexanizmlari haqida ma’lumot beriladi. Yurakning tuzilishi va funksional xususiyatlari, yurak sikli, yurakning avtomatizmi, elektr faolligi, yurak qisqarishlarining boshqarilishi, arterial qon bosimi va qon tomirlar orqali qon harakatining qonuniyatlari tushuntiriladi.

Nafas olish tizimi fiziologiyasi doirasida tashqi nafas, o‘pkada gazlar almashinuvi, kislorod va karbonat angidridning qon orqali tashilishi, to‘qimalardagi gaz almashinuvi hamda nafas olishning nerv-gumoral boshqarilishi ko‘rib chiqiladi. Organizmning jismoniy faoliyat, balandlik, kislorod yetishmovchiligi kabi holatlarga moslashuvi ham fiziologik nuqtayi nazardan tushuntirilishi mumkin.

Ovqat hazm qilish fiziologiyasi bo‘limlarida og‘iz bo‘shlig‘idan boshlab oshqozon, ichaklar, jigar va oshqozon osti bezigacha bo‘lgan tizimlarning funksiyalari izohlanadi. Ovqatning mexanik va kimyoviy parchalanishi, fermentlarning roli, oziq moddalarining so‘rilishi, hazm qilish tizimining nerv va gormonal boshqarilishi haqida tushunchalar beriladi.

Darslikda buyrak va ajratish tizimi fiziologiyasi ham muhim o‘rin tutadi. Buyraklarda qonning filtrlanishi, birlamchi va ikkilamchi siydik hosil bo‘lishi, reabsorbsiya va sekretsiya jarayonlari, suv-tuz muvozanati, kislota-ishqor muvozanati hamda arterial bosimni boshqarishda buyraklarning ishtiroki tushuntiriladi. Bu mavzular organizm ichki muhitining barqarorligini saqlash mexanizmlarini anglashga yordam beradi.

Endokrin tizim fiziologiyasi qismida ichki sekretsiya bezlari va ular ishlab chiqaradigan gormonlarning organizm faoliyatiga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Gipofiz, qalqonsimon bez, qalqonoldi bezlari, buyrakusti bezlari, oshqozon osti bezining endokrin qismi hamda jinsiy bezlarning funksiyalari yoritiladi. Gormonlarning moddalar almashinuvi, o‘sish va rivojlanish, stressga javob, reproduktiv faoliyat va organizmdagi boshqa jarayonlarni boshqarishdagi ahamiyati tushuntiriladi.

Shuningdek, kitobda moddalar va energiya almashinuvi, tana haroratining boshqarilishi, suv va mineral moddalar muvozanati kabi umumiy fiziologik jarayonlar ham qamrab olinadi. Bu jarayonlar organizmning energetik ehtiyojlari va tashqi muhit sharoitlariga moslashuvi bilan bog‘liq holda tahlil qilinadi.

Ko‘payish fiziologiyasi mavzularida erkak va ayol reproduktiv tizimining faoliyati, jinsiy gormonlarning ta’siri, hayz sikli, urug‘lanish, homiladorlik va laktatsiya bilan bog‘liq asosiy fiziologik jarayonlar tushuntiriladi.

Kitobning asosiy ahamiyati shundaki, unda alohida organlarning faoliyati mustaqil tarzda emas, balki ularning bir-biri bilan o‘zaro bog‘liqligi asosida tushuntiriladi. Masalan, yurak-qon tomir tizimining faoliyati asab va endokrin tizimlari bilan, buyrak faoliyati esa qon bosimi va suv-tuz almashinuvi bilan uzviy bog‘liq holda qaraladi. Shu sababli darslik inson organizmining funksional yaxlitligini tushunishga yordam beradi.

Darslikning ta’limiy ahamiyati

“Fiziologiya asoslari” talabalarda:

• inson organizmining normal funksiyalarini tushunish;
• fiziologik jarayonlar o‘rtasidagi sabab-oqibat bog‘lanishlarini aniqlash;
• a’zo va tizimlarning boshqarilish mexanizmlarini o‘rganish;
• normal fiziologik holatni patologik jarayonlardan farqlash uchun zarur fundamental bilimlarni shakllantirish;
• keyinchalik patologik fiziologiya, farmakologiya, terapiya, nevrologiya, kardiologiya va boshqa klinik fanlarni o‘zlashtirish uchun nazariy asos yaratishga xizmat qiladi.

Umuman olganda, “Fiziologiya asoslari” — inson organizmining normal hayotiy faoliyatini hujayra darajasidan boshlab butun organizm darajasigacha tushuntirib beruvchi, fiziologiyaning asosiy qonuniyatlari, boshqaruv mexanizmlari va a’zolar tizimlari faoliyatini qamrab olgan fundamental o‘quv qo‘llanmadir. U, ayniqsa, tibbiyot, biologiya va sog‘liqni saqlash yo‘nalishlarida tahsil olayotgan talabalar uchun fiziologik bilimlarning mustahkam nazariy asosini shakllantirishga mo‘ljallangan.