Deutsch als Fremdsprache

“Orzudagi uy va boshqa hikoyalar” — kitob haqida batafsil ma’lumot

“Das Wunschhaus und andere Geschichten” — nemis tilini o‘rganuvchilar uchun yaratilgan badiiy-o‘quv kitobi bo‘lib, uning muallifi Leonhard Thoma hisoblanadi. Kitob Germaniyaning mashhur Hueber nashriyoti tomonidan “Lesehefte Deutsch als Fremdsprache” turkumida chop etilgan. Ushbu turkumning asosiy maqsadi nemis tilini chet tili sifatida o‘rganayotgan o‘quvchilarga o‘z darajasiga mos, qiziqarli va tushunarli badiiy matnlarni o‘qish imkonini berishdir. “Das Wunschhaus und andere Geschichten” B1 darajasiga mo‘ljallangan bo‘lib, ayniqsa nemis tilining asosiy grammatik tuzilmalarini biladigan va endi mustaqil ravishda badiiy matn o‘qishni boshlamoqchi bo‘lgan o‘quvchilar uchun qulay.

Kitob nomini o‘zbek tiliga “Orzudagi uy va boshqa hikoyalar” deb tarjima qilish mumkin. Bu nom kitobning asosiy hikoyalaridan biri — “Das Wunschhaus” nomidan olingan. Kitob jami 56 sahifadan iborat bo‘lib, unda uchta qisqa hikoya berilgan: “Blind Date”, “Der Ausflug” va “Das Wunschhaus”. Hikoyalardan keyin alohida so‘z izohlari, o‘qib tushunishga yordam beruvchi mashqlar va ularning javoblari ham keltirilgan. Shu sababli bu kitob oddiy hikoyalar to‘plami emas, balki nemis tilini o‘rganishga mo‘ljallangan amaliy o‘quv vositasi ham hisoblanadi.

Kitobning darajasi

Kitob B1 darajadagi o‘quvchilar uchun tuzilgan. B1 — Yevropa tillarni baholash tizimida o‘rta daraja bo‘lib, bu bosqichdagi o‘quvchi kundalik mavzulardagi matnlarni tushuna olishi, oddiy suhbatlarda qatnasha olishi va tanish mavzularda o‘z fikrini ifodalashi kerak. Biroq ko‘pchilik o‘rganuvchilar B1 darajaga yetganida ham asl nemis tilidagi roman yoki katta hajmdagi hikoyalarni o‘qishda qiynalishi mumkin. Chunki badiiy adabiyotda notanish so‘zlar, murakkab gaplar va ko‘plab uslubiy ifodalar uchraydi.

Leonhard Thomaning ushbu kitobi ana shu bosqichdagi o‘quvchilarga mos keladi. Hikoyalar qisqa, bo‘limlar ixcham va voqealar tushunarli tarzda bayon qilingan. Hueber nashriyoti kitobning maqsadli auditoriyasini B1 darajadagi yoshlar va kattalar deb ko‘rsatadi.

Birinchi hikoya — “Blind Date”

Kitobdagi birinchi hikoya “Blind Date” deb nomlanadi. Bu hikoyada oldindan bir-birini yaxshi tanimagan ikki insonning uchrashuvi tasvirlanadi. Nashriyotning ta’rifiga ko‘ra, uchrashuv dastlab muvaffaqiyatsizdek ko‘rinadi, ammo aynan shu kutilmagan holatlar natijasida u o‘ziga xos tarzda muvaffaqiyatli bo‘lib chiqadi.

Hikoya kundalik hayotdagi tanishuv, odamlar o‘rtasidagi dastlabki taassurot, insonning boshqa birovdan kutgan narsalari va haqiqat o‘rtasidagi farq kabi mavzularga yaqin. Shu sababli o‘quvchi faqat tilni emas, balki zamonaviy nemis tilida kundalik muloqotda ishlatiladigan ko‘plab tabiiy iboralarni ham kontekst orqali o‘rganishi mumkin.

Bunday hikoyalarning afzalligi shundaki, o‘quvchi yangi so‘zni alohida lug‘at birligi sifatida emas, balki ma’lum bir vaziyat ichida ko‘radi. Bu esa so‘zning ma’nosi, ohangi va qayerda ishlatilishini yaxshiroq eslab qolishga yordam beradi.

Ikkinchi hikoya — “Der Ausflug”

Ikkinchi hikoya “Der Ausflug”, ya’ni o‘zbek tilida “Sayohat” yoki “Sayr” deb tarjima qilinishi mumkin. Unda yozgi paytdagi sohilga borish bilan bog‘liq voqealar haqida so‘z boradi. Biroq rejalashtirilgan yoqimli sayohat davomida turli to‘siqlar va kutilmagan vaziyatlar paydo bo‘ladi. Hueber ham bu hikoyani “to‘siqlarga duch kelgan yozgi sohil sayohati” sifatida tavsiflaydi.

Ana shu holatlar hikoyaga hazil, dinamika va qiziqish bag‘ishlaydi. O‘quvchi voqealarni kuzatar ekan, sayohat, dam olish, rejalar, odamlar o‘rtasidagi munosabatlar va kundalik muammolar bilan bog‘liq so‘z hamda iboralarni kontekst ichida o‘rganishi mumkin.

Kontekst orqali o‘rganilgan so‘zlar oddiy lug‘atdan yodlangan so‘zlarga qaraganda ko‘pincha yaxshiroq esda qoladi. Chunki o‘quvchi yangi so‘zni ma’lum bir qahramon, vaziyat yoki voqea bilan bog‘laydi.

Uchinchi hikoya — “Das Wunschhaus”

Uchinchi hikoya “Das Wunschhaus” — “Orzudagi uy” deb ataladi. Aynan shu hikoya butun kitobga nom bergan. Nashriyot tavsifida bu hikoya o‘quvchiga go‘zal bir dunyoga nazar tashlash imkonini berishi, shu bilan birga ko‘plab savollarni ochiq qoldirishi aytiladi.

Demak, hikoya faqat voqeani o‘qib tugatish uchun emas, balki o‘quvchini mulohaza qilishga, qahramonlarning qarorlari va hayotiy tanlovlari haqida o‘ylashga undaydi.

Bu til o‘rganish nuqtai nazaridan ham juda foydali. O‘quvchi hikoyani o‘qib bo‘lgach, o‘z fikrini nemis tilida aytishi, nima uchun qahramonning qaroriga qo‘shilishi yoki qo‘shilmasligini tushuntirishi mumkin. Shu tarzda oddiy o‘qish mashqi asta-sekin gapirish va fikr bildirish mashqiga aylanadi.

Muallifning yozish uslubi

Leonhard Thomaning hikoyalarida oddiy odamlar hayotiga yaqin bo‘lgan qahramonlar tasvirlanadi. Hueber tavsifiga ko‘ra, muallif o‘z qahramonlarini iliqlik va tushunish bilan ko‘rsatadi. Hikoyalarda yengil yumor bilan bir qatorda ba’zan biroz sog‘inch va o‘ychan kayfiyat ham mavjud. Ular shunchaki maroqli o‘qish uchun emas, ayrim vaziyatlar haqida chuqurroq o‘ylashga ham undaydi.

Natijada matnlar faqat til mashqi sifatida emas, balki kichik badiiy asarlar sifatida ham qiziq tuyuladi. O‘quvchi qahramonlarni kuzatib, ularning xatti-harakatlarini tushunishga va ba’zan o‘z hayotidagi o‘xshash vaziyatlar bilan solishtirishga harakat qiladi.

Qisqa bo‘limlarga ajratilgani

Kitobning katta afzalliklaridan biri — hikoyalarning qisqa va tushunarli qismlarga bo‘linganidir. Hueber ham hikoyalar ixcham, o‘qishga qulay “boblar”ga ajratilganini alohida qayd etadi.

Nemis tilini o‘rganayotgan kishi bir vaqtning o‘zida katta hajmdagi matnni o‘qishga majbur bo‘lmaydi. Masalan, kuniga bir yoki ikki kichik qismni o‘qib borish mumkin. Bu o‘quvchini charchatmaydi va nemis tilida muntazam o‘qish odatini shakllantirishga yordam beradi.

Har bir qismdan keyin asosiy voqealarni eslab qolish, yangi so‘zlarni qayta ko‘rib chiqish va hikoyaning keyingi qismida nima sodir bo‘lishini taxmin qilish ham mumkin.

So‘zlar uchun nemischa izohlar

Kitobning oxirida “Worterklärungen”, ya’ni so‘z va iboralar uchun tushuntirishlar mavjud. Muhim tomoni shundaki, bu izohlar bir tilli, ya’ni nemischa so‘zlar boshqa tilga tarjima qilib berilmaydi, balki nemis tilining o‘zida tushuntiriladi.

Bunday metod ayniqsa B1 bosqichida juda foydali. O‘quvchi har bir yangi so‘zni darhol o‘zbekcha yoki ruscha tarjimasiga bog‘lab qolmaydi, balki uning ma’nosini nemischa izoh orqali anglashga harakat qiladi.

Bu usul asta-sekin nemis tilida fikrlash, sinonimlarni tushunish va kontekstdan ma’no chiqarish qobiliyatini rivojlantiradi.

Mashqlar va javoblar

So‘z izohlaridan tashqari kitobda “Übungen”, ya’ni mashqlar ham mavjud. Ular o‘qilgan matn qanchalik to‘g‘ri tushunilganini tekshirish va o‘qish strategiyalarini rivojlantirishga mo‘ljallangan. Kitobning mundarijasida mashqlar 42-sahifadan, javoblar esa 55-sahifadan boshlanishi ko‘rsatilgan.

O‘quvchi faqat hikoyani o‘qib chiqmaydi, balki matn ustida faol ishlaydi. Asosiy ma’lumotlarni aniqlash, voqealarni eslab qolish, savollarga javob berish yoki kontekstdan ma’no chiqarish kabi faoliyatlar o‘qib tushunish ko‘nikmasini mustahkamlaydi.

Javoblarning kitobning o‘zida mavjudligi sababli qo‘llanma mustaqil o‘rganish uchun ham qulay.

Lug‘at boyligini oshirish

“Das Wunschhaus und andere Geschichten” nemischa lug‘at boyligini kengaytirish uchun foydali kitobdir. Hikoyalar kundalik hayotdagi vaziyatlarga asoslanganligi sababli o‘quvchi real suhbatlarda kerak bo‘ladigan so‘z va iboralarni uchratadi.

So‘zlar alohida ro‘yxat shaklida emas, balki dialoglar va voqealar ichida keladi. Shu sababli o‘quvchi so‘zning faqat tarjimasini emas, uning gap ichida qanday qo‘llanishini ham ko‘radi.

Uchrashuv, sayohat, uy, munosabatlar, rejalar, his-tuyg‘ular va turli kundalik vaziyatlarga oid leksika o‘quvchining faol lug‘atini boyitishga yordam beradi.

Grammatikani tabiiy ravishda mustahkamlash

Bu grammatika kitobi emas, shuning uchun grammatik qoidalar alohida nazariya sifatida tushuntirilmaydi. Ammo B1 darajasiga mos ko‘plab grammatik konstruktsiyalar tabiiy matn ichida uchraydi.

O‘tgan zamon shakllari, modal fe’llar, bog‘lovchilar, ergash gaplar, sifatlar, predlogli birikmalar va kundalik dialoglarda ishlatiladigan konstruktsiyalarni o‘quvchi real vaziyatlarda ko‘radi.

Shunday qilib, ilgari grammatika darsligida o‘rganilgan qoida badiiy matnda qanday ishlashini ko‘rish imkoniyati paydo bo‘ladi.

Gapirish va yozishni ham rivojlantirish mumkin

Kitobdan faqat o‘qish uchun emas, gapirish va yozishni rivojlantirish uchun ham foydalanish mumkin. Har bir hikoyadan keyin o‘quvchi uning qisqacha mazmunini yozishi, qahramon haqida fikr bildirishi yoki hikoyaga boshqa yakun o‘ylab topishi mumkin.

Guruh yoki juftlik bilan ishlaganda “Siz qahramon o‘rnida bo‘lsangiz nima qilardingiz?”, “Uning qarori to‘g‘rimi?” yoki “Hikoya qanday davom etishi mumkin?” kabi savollar asosida nemis tilida suhbatlashish mumkin.

Bu usul o‘qilgan materialni passiv bilimdan faol nutqqa aylantiradi.

Audio materiallardan foydalanish

Kitobning audio bilan birga taqdim etiladigan varianti ham mavjud. Hueber ushbu asarning PDF/MP3 nashrini ham taklif qiladi.

Audio matn o‘quvchiga nemischa talaffuz, urg‘u, intonatsiya va tabiiy nutqni yaxshiroq tushunishda yordam beradi. Masalan, avval hikoyaning bir qismini o‘qish, keyin aynan shu qismni tinglash va oxirida matnga qaramasdan yana eshitish mumkin.

Natijada Lesen — o‘qish va Hören — tinglab tushunish ko‘nikmalari bir vaqtning o‘zida rivojlanadi.

Kitobning formatlari

Nashriyot ma’lumotlariga ko‘ra, asarning bosma Leseheft nashri bilan bir qatorda PDF, EPUB va PDF/MP3 shakllari ham mavjud. Bu o‘quvchiga o‘ziga qulay formatni tanlash imkonini beradi.

Kimdir qog‘oz kitobda yangi so‘zlarni belgilashni afzal ko‘rsa, boshqalar telefon, planshet yoki kompyuter orqali elektron shaklda o‘qishi mumkin. Audio bilan ishlash esa matnda o‘rganilgan so‘zlarning talaffuzini ham xotirada mustahkamlashga yordam beradi.

Kimlar uchun mos?

Ushbu kitob ayniqsa nemis tilida mustaqil o‘qishga endigina o‘tayotganlar uchun mos. A2 darajadagi o‘quvchi uchun ayrim qismlar qiyinroq bo‘lishi mumkin, ammo kuchli A2 darajaga ega bo‘lganlar lug‘at yordamida o‘qib ko‘rishlari mumkin.

B1 darajadagi o‘quvchi uchun esa kitob aynan mo‘ljallangan darajada. B2 o‘quvchilari uchun matn nisbatan osonroq tuyulishi mumkin, lekin tez o‘qish, eski lug‘atni takrorlash va nemis tilida muntazam o‘qish odatini shakllantirish uchun foydali.

Kitob maktab o‘quvchilari, talabalar, nemis tili kursiga qatnashayotganlar va mustaqil o‘rganuvchi kattalar uchun mos. Nashriyot ham auditoriya sifatida yoshlar va kattalarni ko‘rsatadi.

Kitobdan qanday foydalanish yaxshiroq?

Kitobni o‘qishda avval matnni lug‘atsiz o‘qib, umumiy mazmunni tushunishga harakat qilish foydali. Keyin faqat mazmunni tushunishga xalaqit berayotgan muhim so‘zlarni belgilash mumkin. Ularning ma’nosini kitob oxiridagi nemischa izohlar yordamida topish maqsadga muvofiq.

Har bir notanish so‘zni tarjima qilish shart emas. B1 bosqichida kontekstdan ma’no chiqarishni o‘rganish juda muhim.

Hikoya tugagandan so‘ng mashqlarni bajarish, javoblarni tekshirish, yangi so‘zlarni takrorlash va voqeani nemis tilida qisqacha qayta hikoya qilish yaxshi natija beradi.

O‘qituvchilar uchun ham qulay

Nemis tili o‘qituvchilari kitobdagi uchta hikoyani alohida mavzu sifatida ishlatishlari mumkin. O‘quvchilarga voqeani oldindan taxmin qilish, qahramonlarni tavsiflash, yangi so‘zlardan gaplar tuzish, mazmunni qayta hikoya qilish va hikoya yuzasidan fikr bildirish kabi topshiriqlar berish mumkin.

Hikoyalarning hayotiy va muhokamaga ochiq vaziyatlari kommunikativ darslar uchun ayniqsa qulay. O‘quvchi faqat “to‘g‘ri javobni” topishga emas, balki o‘z fikrini nemis tilida asoslashga ham o‘rganadi.

Xulosa

Umuman olganda, Leonhard Thomaning “Das Wunschhaus und andere Geschichten” — “Orzudagi uy va boshqa hikoyalar” kitobi nemis tilini o‘rganishda oddiy darsliklardan boshqacha yondashuvni taklif qiladi. U grammatik qoidalarni faqat yodlash o‘rniga tilni qiziqarli hikoyalar orqali his qilish, yangi so‘zlarni tabiiy kontekstda o‘rganish va nemis tilida o‘qishdan zavqlanish imkonini beradi.

Kitobda uchta qisqa hikoya, nemischa so‘z izohlari, o‘qib tushunish mashqlari va javoblar mavjud. Bosma nashr 56 sahifadan iborat va B1 darajadagi yoshlar hamda katta yoshdagi o‘rganuvchilarga mo‘ljallangan.

Agar nemis tilida dastlabki mustaqil kitoblaringizdan birini tanlamoqchi bo‘lsangiz, “Orzudagi uy va boshqa hikoyalar” yaxshi variant bo‘la oladi. U haddan tashqari uzun emas, tili B1 darajaga mos va hikoyalari kundalik hayotga yaqin. Natijada o‘quvchi nafaqat uchta qiziqarli hikoyani o‘qiydi, balki lug‘at boyligini oshiradi, nemischa gap tuzilishiga ko‘nikadi, o‘qib tushunish tezligini rivojlantiradi va nemis tilidagi badiiy matnlarni mustaqil o‘qishga bo‘lgan ishonchini oshiradi.