Asrni qaritgan kun, Chingiz Aytmatov

«Asrni qaritgan kun» — xotira, inson qadr-qimmati, xalqning tarixiy taqdiri va o‘tmish bilan zamonaviy hayot to‘qnashuvi haqida hikoya qiluvchi falsafiy roman. Asarda real hayot, afsonalar va fantastik voqealar bir-biri bilan uyg‘unlashadi. Bir kun davomida yuz berayotgan voqealar qahramonning butun hayoti va bir necha avlod taqdirini yodga olishiga sabab bo‘ladi. Asarning bosh qahramoni — butun umrini olis Bo‘ronli-Buranli temiryo‘l bekatida o‘tkazgan temiryo‘lchi Edigey.

Edigeyning yaqin do‘sti Kazangap vafot etgach, u do‘stining so‘nggi vasiyatini ado etib, uni qadimiy Ana-Beyit qabristoniga dafn etishga qaror qiladi. Edigey rafiqasi Ukubala va boshqa yaqinlari bilan Sari-O‘zaklar orqali uzoq yo‘lga chiqadi. Biroq qadimiy qabriston joylashgan hududda kosmodrom qurilgani ma’lum bo‘ladi va Edigey tez o‘zgarayotgan dunyoning oqibatlari bilan yuzma-yuz keladi. Yo‘l davomida uning xotiralari o‘tmishga qaytarilib, Kazangap bilan do‘stligi va tanish insonlar taqdirini o‘zgartirgan voqealar yodga olinadi.

Asarda muallim Abutalip Quttiboyev va uning rafiqasi Zarifa taqdiri ham muhim o‘rin tutadi. Abutalip farzandlari uchun boshidan kechirgan voqealari haqida xotiralar yozadi, biroq yolg‘on tuhmat sabab qatag‘on qurboniga aylanadi. Romanda Nayman-ona va uning o‘z kelib chiqishini unutgan manqurt o‘g‘li haqidagi afsona ham keltiriladi. Ushbu voqealar orqali Aytmatov tarixiy xotira mavzusini ko‘taradi va inson hamda butun xalq uchun o‘z o‘tmishini unutish naqadar xavfli ekanini ko‘rsatadi.

Kitob chuqur falsafiy asarlar, tarixiy romanlar va inson hamda xalq taqdiri haqidagi adabiyotlarni yoqtiradigan kitobxonlarga qiziq bo‘ladi. Ayniqsa, murakkab syujet, kuchli qahramonlar va xotira, insoniylik, taraqqiyot hamda o‘tmish oldidagi mas’uliyat haqida o‘ylashga undaydigan asarlarni qadrlaydigan o‘quvchilarga mos keladi.