Arosat kitobi, Qodir Akbar, falsafiy badiiy roman, o‘zbek tilida

“Arosat” — qalbning eng nozik nuqtalariga tegadigan, insonni chuqur mulohazaga chorlaydigan, ruhiy kechinmalar, ichki iztiroblar, muhabbat, ayriliq, sabr, armon va taqdir sinovlarini o‘ta ta’sirli tarzda yorituvchi badiiy asardir. Bu kitob oddiy voqealar ketma-ketligi emas, balki inson qalbining ichki olami, kechirilgan og‘riqlar, aytilmay qolgan hislar va vaqt o‘tgan sari yanada og‘irlashib boradigan sog‘inchning badiiy ifodasidir.

Asar nomining o‘ziyoq chuqur ramziy ma’noga ega. “Arosat” — bu ikki holat oralig‘i, ikki dunyo o‘rtasidagi kutish, qalb va taqdir to‘qnashadigan nuqta, inson ichida tugamagan savollar va javobsiz qolgan hislar makonidir. Shu sababli kitob sahifalarini varaqlagan o‘quvchi nafaqat voqealarni kuzatadi, balki o‘z qalbidagi ko‘plab sukutlarni, kechirilgan og‘riqlarni va ichki bo‘shliqlarni ham his qila boshlaydi.

Muallif Qodir Akea ushbu asarda inson ruhiyatini nihoyatda nozik, samimiy va ta’sirli uslubda tasvirlaydi. Kitobdagi har bir jumla, har bir tasvir, har bir ichki monolog o‘quvchini asar ichiga tortadi. Bu asarda muhabbat shunchaki sevgi hissi sifatida emas, balki insonni o‘zgartiradigan, uni sinovdan o‘tkazadigan, ba’zan yuksaltiradigan, ba’zan esa butunlay parchalab yuboradigan kuch sifatida namoyon bo‘ladi.

“Arosat” voqealari davomida o‘quvchi qahramonlarning ichki dunyosiga tobora chuqurroq kirib boradi. Tashqi tomondan sokin tuyulgan voqealar ortida aslida juda katta ruhiy to‘qnashuvlar, yurakni titratadigan kechinmalar va og‘ir qarorlar yashiringan bo‘ladi. Har bir sahifada insoniy his-tuyg‘ularning turli qirralari — sog‘inch, iztirob, umid, armon, kechirim, kutish va sabr badiiy mahorat bilan ochib beriladi.

Asarda eng kuchli yoritilgan mavzulardan biri — kutish. Kutish bu yerda oddiy vaqt o‘tishi emas, balki qalbning og‘ir sinovi sifatida ko‘rsatiladi. Kutish — ba’zan qaytmaydigan insonni kutish, ba’zan aytilmay qolgan bir so‘zni kutish, ba’zan esa o‘zini o‘zi anglash darajasiga yetadigan ichki uyg‘onishni kutishdir. Shu jihatdan “Arosat” o‘quvchiga nafaqat voqeani, balki tuyg‘uni o‘qitadi.

Kitobdagi badiiy muhit juda kuchli. Muallif obrazlarni tashqi harakatlar orqali emas, ko‘proq ularning ichki sukuti, qalbdagi yuki, ko‘zga ko‘rinmaydigan dardlari orqali ochadi. Aynan shu sababli asar o‘quvchiga juda yaqin tuyuladi. Chunki bu yerda ko‘plab odamlar o‘zini topishi mumkin: sevib qolgan inson o‘zini topadi, ayriliqdan kuygan inson o‘zini topadi, kechikkan pushaymonni boshdan kechirgan inson o‘zini topadi, jim turib ko‘p narsa yo‘qotgan inson esa ayniqsa o‘zini topadi.

“Arosat” — muhabbat haqida yozilgan bo‘lsa-da, u faqat romantik hislar doirasida qolmaydi. Asar insonning o‘z-o‘zi bilan kurashi, o‘tmishdan qochib qutula olmasligi, ayrim xotiralarning umr bo‘yi yurakda yashab qolishi, ba’zi eshiklar yopilsa ham ularning ovozi qalbda uzoq jaranglashi haqida. Kitobning muqovasidagi eshik tasviri ham aynan shu ramzni kuchaytiradi: har bir inson hayotida ochilmagan eshiklar, kech ochilgan eshiklar va butun umr qarshisida turib qoladigan eshiklar bo‘ladi. “Arosat” ana shu eshiklar ortidagi sukut va dard haqida so‘zlaydi.

Asarda voqealar rivoji keskin sarguzashtlar bilan emas, balki ruhiy chuqurlik, ma’naviy ziddiyat, ichki dramatizm orqali kuchayib boradi. Har bir yangi sahifa qahramonlar ruhiyatidagi yangi qatlamni ochadi. Shu sababli kitobni o‘qiyotgan o‘quvchi voqeani tez tugatish uchun emas, aksincha har bir jumlada to‘xtab, o‘ylab, his qilib o‘qiydi. Bu asar tez o‘qib chiqiladigan kitoblardan emas — u yurak bilan o‘qiladigan asarlardan.

Muallif tilining yana bir kuchli tomoni — soddalik ichidagi teranlik. Matn ortiqcha murakkabliksiz yozilgan bo‘lsa-da, undagi ma’no qatlamlari juda chuqur. Ba’zi iboralar oddiy ko‘rinsa-da, o‘quvchi ularni kitob yopilgandan keyin ham uzoq vaqt eslab yuradi. Ayrim satrlar esa insonning o‘z hayotiga, o‘z qarorlariga, o‘z jimliklariga qayta qarashiga sabab bo‘ladi.

“Arosat” ayniqsa quyidagi kitobxonlar uchun juda mos:

• •ruhiy va hissiy asarlarni sevuvchilar;
• •muhabbat, ayriliq, sog‘inch va taqdir haqida chuqur kitob izlayotganlar;
• •ichki monologlarga boy, qalbga yaqin badiiy asarlarni qadrlaydiganlar;
• •o‘qigach uzoq vaqt ta’siridan chiqa olmaydigan kitoblarni yoqtiradiganlar;
• •sovg‘a uchun mazmunli va estetik kitob qidirayotganlar.

Ushbu asar o‘quvchini shunchaki hikoya bilan band qilmaydi — u o‘quvchini ichkariga olib kiradi. O‘z dardi bilan yuzlashtiradi. Ba’zi unutildi deb o‘ylangan xotiralarni uyg‘otadi. Ba’zi kechikkan hislarni qayta eslatadi. Va eng muhimi — inson qalbida jim turgan savollarni uyg‘otadi.

“Arosat” — bu muhabbat va ayriliq haqida yozilgan oddiy kitob emas. Bu — ichki sukut, kechikkan his, og‘ir kutish, javobsiz savollar, yopilmagan eshiklar va qalbni tark etmaydigan xotiralar haqidagi asar. Qodir Akeaning ushbu kitobi o‘qib bo‘lgach ham o‘quvchi qalbida yashab qoladi, chunki u voqeani emas — hissiyotning o‘zini esda qoldiradi.

Agar siz ta’sirchan, ma’noli, yurakka yaqin, badiiy jihatdan chuqur va ruhiy kechinmalarga boy asar izlayotgan bo‘lsangiz, “Arosat” siz uchun juda to‘g‘ri tanlov bo‘ladi. Bu kitob sizga faqat mutolaa zavqini emas, balki qalb bilan o‘qiladigan, ich-ichingizga kirib boradigan, uzoq vaqt yodingizdan chiqmaydigan ruhiy taassurotni ham beradi.

“Arosat” — bu o‘qiladigan kitob emas, bu his qilinadigan asar.