Abu Homid G‘azzoliy: Ihyou Ulumid din

Bu buyuk islom ilohiyotchisi, huquqshunos, faylasuf va so‘fiy, islom olamida "Hujjat al-islom" ("Islom dalili") deb ataladigan Imom Abu Homid G‘azzoliyning (milodiy 1058–1111-yillar) eng buyuk asaridir. "Diniy ilmlarning tiklanishi" islom diniy tafakkuri tarixidagi eng nufuzli va ta’sirli asarlardan biri hisoblanadi. Bu fundamental asarni "hech qachon o‘lmaydigan" kitob deb atashadi, chunki unda vaqtga bo‘ysunmaydigan hayotiy ma’naviy kuch mavjud.

Bu kitob nima haqida?

"Ihyou ulumid-din" shunchaki fiqh yoki tasavvuf haqidagi kitob emas. U musulmon hayotining barcha jabhalari: aqida, ibodat, muomala va axloqni qamrab olgan ulkan ensiklopediyadir.

Imom G‘azzoliy bu asarni o‘zining fikricha tanazzulga uchragan diniy ilmlarni "tiriltirish" maqsadida yaratgan. U rasmiyatchilik va marosimlarga ma’naviyatsiz amal qilishni rad etib, musulmonlarning dastlabki avlodlari (as-salaf as-solih) ning jonli e’tiqodiga qaytishga chaqirdi.

Kitobning asosiy maqsadi — inson "ko‘ngil ko‘zgusi"ni dunyoviy zang va illatlardan tozalash, shunda mo‘min Allohni chinakam bilishi va ruhiy xotirjamlikka erishishi mumkin. Bu ma’naviy kamolot uchun qo‘llanma bo‘lib, unda ilohiyotga oid chuqur fikrlar va kundalik hayot uchun amaliy yo‘l-yo‘riqlar

Uning qalamiga o‘nlab asarlar mansub bo‘lsa-da, "Ihyou ulumid-din" uning asosiy durdonasi va ma’naviy vasiyati bo‘lib qolmoqda.

Kitobning xususiyatlari va ahamiyati

O‘quvchiga chuqur ta’sir: Bu kitob o‘quvchini befarq qoldirmaydi. U o‘z xatti-harakatlari, niyatlari va dinga bo‘lgan munosabatini qayta ko‘rib chiqishga majbur qiladi.

Amaliy yo‘nalish: Har bir nazariya amaliy maslahatlar va ma’naviy tarbiya usullari bilan mustahkamlanadi.

Tashqi va ichkilikni birlashtirish: G‘azzoliy ibodat shaklini ham, uning ruhini ham e’tibordan chetda qoldirmaslik kerakligini ko‘rsatadi.

Abadiy dolzarblik: Al-G‘azzoliy ko‘targan muammolar — kibr, munofiqlik, dunyoga muhabbat bugungi kunda ham dolzarbdir.

Qiziqarli faktlar (kitob tanqididan)

Katta obro‘ga ega bo‘lishiga qaramay, kitob ba’zi hadisshunos olimlar (masalan, al-Iroqiy, az-Zobidiy) tomonidan zaif va hatto uydirma hadislarni kiritgani uchun tanqid qilingani bilan ham mashhur.

Bu kitob kim uchun?

Ma’naviy kamolotga intilgan va o‘z ibodatini ongli hamda samimiy qilishni istagan har bir musulmon uchun

Islom ilmlarini o‘rganayotganlar — talabalar, o‘qituvchilar, imomlar uchun

Tasavvuf va uning islom ma’naviy an’anasidagi o‘rni bilan qiziquvchilar uchun

Yurak xastaliklariga — hasad, kibr, munofiqlikka davo izlaganlar uchun birlashtirilgan.

Kitobning tuzilishi

"Ihyou ulumid-din" to‘rt qism (ruboiy) dan iborat:

Birinchi qism: Ibodat — islom arkonlari (namoz, ro‘za, zakot, haj) ning faqat tashqi, rasmiy tomoniga emas, balki ichki, ma’naviy ma’nosiga urg‘u bergan holda batafsil tavsiflanishi.

Ikkinchi qism: Urf-odat — kundalik hayotdagi xulq-atvor qoidalari: ovqatlanish, kiyinish, turmush qurish, daromad topish, odamlar bilan muloqot qilish. Bu yerda G‘azzoliy dunyoviy ishlar to‘g‘ri niyat bilan qilinsa, ibodatga aylanishini ko‘rsatadi.

Uchinchi qism: Muhlikatlar — nafsni mahv etuvchi insoniy illatlar va qalb xastaliklari: kibr, hasad, riyo, g‘azab, dunyoga muhabbat tahlili. Bu qismda ularni yo‘qotish va tazkira qilish usullari beriladi.

To‘rtinchi qism: Munjiyatlar — insonni Allohga yaqinlashtiradigan fazilatlar va sifatlar ta’rifi: tavba, sabr, shukr, ixlos, Allohga muhabbat va Payg‘ambar alayhissalom sunnatlariga ergashish.

Kitob jami 40 ga yaqin kitoblarni o‘z ichiga oladi.

Muallif haqida

Abu Homid Muhammad ibn Muhammad al-G‘azzoliy 1058-yilda Tus shahrida (hozirgi Eron) tug‘ilgan. U o‘z davrining eng yetuk aql egalaridan biri, shariatning ham zohiriy, ham botiniy ilmlari sohibi bo‘lgan.

U o‘z faoliyatini Bag‘doddagi nufuzli Nizomiy universitetida o‘qituvchi sifatida boshlagan. Biroq chuqur ruhiy inqirozni boshdan kechirib, o‘zi bosib o‘tayotgan yo‘lning to‘g‘riligiga shubha qilganidan so‘ng, u o‘z lavozimini tark etib, so‘fiy zohidlik hayoti bilan sayohatga ketadi. Uning "Al-Munkiz min ad-dalol" ("Adashishdan qutqaruvchi") nomli avtobiografik kitobi bu davrni va uning haqiqatni izlashini batafsil tasvirlaydi.

Aynan mana shu ma’naviy burilish uni "Diniy fanlar uyg‘onishi" asarini yozishga olib keldi. Bu asarida u ortodoksal islomni (fiqh va kalomni) tasavvufning mistik yo‘li bilan yarashtirib, chinakam taqvodorlik qalb pokligi va samimiy niyatsiz mumkin emasligini isbotladi.